Пpeдс. Сказалисьте вчера, що вы вже давнЪйше хотЪли перейти на православіе; скажЪть менЪ теперь, чи сказалисьте o томъ о. Наумовичу, чи они знали o томъ?

Шпун. ПознЪйше они знали.

Пpeдс. Якъ то було, чи вы говорили, чи кто инный?

Шпун. Я говоривъ, Ъздивъемъ при способности до Скалата и говоривъемъ o томъ.

Пpис. cyдья Пaпapa. ГолоснЪйше.

Пpeдс. ГоворЪтъ голоснЪйше, щобы було чути. Отжежь щосьте говорили o томъ, якъ былисьте въ СкалатЪ?

Шпун. Що y насъ люде кривду маютъ...

Пpeдс. То вже по томъ, якъ о. Гарасимовичъ мовили, якъ вы гр. ДеллЪ-СкаллЪ говорили, що хочете перейти, щожь на тое о. Наумовичъ?

Шпун. Сказали, если хочете, то можна.

Пpeдс. Чи сказали що больше при томъ?

Шпун. Больше не пригадую собЪ.

Пpeдс. Moжe така що больше казали? може що о церкви?

Шпун. Ну, они казали, на церковь то Буковина поможе.

Пpeдс. Гля чого Буковина, чому не кто инный?

Шпун. Они казали, на такую цЪль може дати и Россія, може дати и цЪлый свЪтъ, не только Буковина.

Пpeдс. Чи также не хвалили вашего намЪренія перейти на православіе?

Шпун. Не хвалили, они казали, якъ кто хоче, то може перейти.

Пpeдс. Для того васъ пытаю, бо до протоколу на питанье, чи похваляли, чи намавляли чи заохочовали, отвЪтиласьте, що они похваляли.

Шпун. Е! то познЪйше.

Пpeдс. Якъ то познЪйше?

Шпун. Якъ вже было подане, сказали, що то ничого злого, що то добре.

Пpeдс. Отже тамъ була мова съ o Hayмовичемъ, що вы хочете nepeйти на православіе, a чи вы знаете, що то естъ православіе, чи вамъ кто оповЪдавъ?

Шпун. О православію знаю изъ газетъ, изъ брошурокь, знаю що наши предки були православни, мы знаемъ що то все одно.

Пpeдс. Якъ то все одно?

Шпун. Казали люде, що однакое набоженство правлятъ якъ y насъ.

Пpeдс. СкажЪтъ менЪ, чи o Гарасимовичъ знали, що вы робите поданье o переходъ на православіе?

Шпун. НЪтъ.

Пpeдс. Для чого?

Шпун. Щожь о. Гарасимовичъ, они на примЪръ въ другомъ селЪ a мы ту.

Пpeдс. Добре, але они вашимъ пробощомъ, они въ вашей парафіи, a o. Наумовичъ o 4 мили дальше, и они могутъ скорше знати якъ вашъ парохъ?

Шпун. Они казали, що не допустятъ.

Пpeдс. Для чого не допустятъ, то видно, що не всЪ хотЪли?

Шпун. Они розно говорили.

Пpeдс. Чи вы кромЪ о. Наумовича казали кому больше, що вы на православіе переходите?

Шпун. Говорилисьмо съ декотрыми.

Пpeдс. Якто?

Шпун. Мы больше никому не говорили, въ своемъ селЪ, правда всЪ знали, a пo за селомъ только о. Наумовичъ.

Пpeдс. Видите, що вы тое въ секретЪ тримали, a кто мае переконаніе не потребуеся крыти.

Шпун. Мы ся ничого не крыли.

Пpeдс. Чи не казали о. Наумовичъ, що они перейдутъ на православіе, що они будутъ вашимъ ксендзомъ православнымъ?

Шпун. За то не мoгy знати, менЪ здаеся, що они щось казали, але я не могу добре знати.

Пpeдс. Бо высьте на тое до протоколу казали, що они говорили, що перейдутъ сами, чи не було тамъ бесЪды o якихсь 50 злр. або 50 рубляхъ, еслибы люде перейшли на православіе?

Шпун. Сказали, якъ мы вже подали, о. Наумовичъ, що дадутъ на церковь 50 злр., якбы не дали тои церкви, що теперь есть въ селЪ.

Пpeдс. A кто мавъ дати?

Шпун. И зо Львова.

Пpeдс. Не було тамъ мовы, що то изъ редакціи „Слова"?

Шпун. НЪтъ.

Пpeдс. Hе пригадуете собЪ, чи кто больше того не мовивъ?

Шпун. НЪтъ.

Пpeдс. Не мовилисьте o томъ также Залускому?

Шпун. МенЪ ся здае, що нЪтъ... я якось не памятаю.

Пpeдс. Высьте сказали, що просилисьте о. Наумовича, бы зробивъ поданіе, булисьте тамъ, зачекалисьте и поЪхалисьте; чи они дали вамъ заразъ, чи на другій день?

Шпун. На другій день.

Пpeдс. Въ протоколЪ инакше сказались те, може пригадуете собЪ?

Д-ръ Искp. Proszę o głos. Proszę o skonstantowanie, w jakim języku pisany protokół zeznania Szpundera.

Пpeдс. Ale ja już czytałem, że jest po polsku, mógł pan słyszeć; (къ ПІпун.) може пригадуете собЪ?

Шпун. За що?

Пpeдс. Чи було то такъ, же заразъ вамъ зробили тое поданіе, чи довшій часъ тревало тое?

Шпун. НЪ, того самого дня.

Пpeдс. До протоколу вы сказали такъ: що булысьте съ Башевскимъ и просилисьте, и доперва въ 2 мЪсяцы познЪйше поЪхалисьте сами, и о. Наум. дали тогды тое поданье и казали, щобы дати переписати a потомъ знищити.

Шпун. Такъ, такъ було, але якось не знаю, чи то тогды, чи нЪ.

Пpeдс. Вы вчера инакше казали, a инакше до протоколу, отжежь що есть правда?

Шпун. Такъ якъ вчера, 2 мЪсяцы позднЪйше.

Пpeдс. Знову васъ не розумЪю, разъ такъ кажете, другій разъ инакше. Бо то, щось то казали, я такъ розумЪю, що разъ вы були

съ Башевскимъ и тогдысьте просили, а о. Наумовичъ мовили, що зроблятъ, a потому въ 2 мЪсяцы булисьте съ другимъ человЪкомъ, казалисьте, щосьте переночовали , a на другій день вамъ дали о. Наумовичъ. Теперь казалисьте, же о. Наумовичъ заразъ написали, до протоколу зновь инакшесьте свазали, тамъ мовилисьте, що то сынъ о. Наумовича докторъ, писавъ вамъ тое; для чого вы тое такъ казали?

Шпун. Якъ знищили той концептъ, мы ся довЪдовали, кто тое писавъ, a якъ прійшло при протоколЪ до комиссіи, и я поЪхавъ порадитися, то они менЪ сказали, щобысьмо сказали, що то сынъ докторъ писавъ.

Пpeдс. Чисьте читали тое поданіе, щосьте писали и подписовали?

Шпун. НЪ, мы вже знали, o що то рЪчь росходится.

Пpeдс. Вы видЪли, якъ подписовали, чи читали тамъ люде, що есть въ поданію.

Шпун. Я ничъ не читавъ.

Пpeдс. Вы прецЪжъ письменный!

Шпун. Дуже мало, только що умЪю ся подписати. Друковане умЪю, a писане не умЪю читати. Якъ выразно, то може перечитаю.

Пpeдс. Я вамъ покажу, що то выразно писано. Отже не було читано, на що люде подписовали?

Шпун. НЪ.

Пpeдс. Якто, a може вы говорили, же то нa православіе маютъ перейти.

Шпун. Ta, o томъ мова була, o томъ всЪ знали.

Пpeдс. A чи не читали о. Наумовичъ якъ вамъ давали тое поданіе?

Шпун. Читали.

Пpeдс. Въ томъ поданію до консисторіи выступаете противъ пaпы римскому, противъ Полякамъ, прецЪвь то вже больше, не только o православію, есть тамъ мова, щожь то мае вспольного съ православіемъ?

Шпун. Або я знаю, на що такъ писали.

Пpeдс. A на.щожь вы подписовали?

Шпун. Мы хотЪли, щобы було якось лЪпше, мы ся нa нихъ спустили, або мы знаемъ, акъ то треба писати, мы мыслили, що такъ треба.

Пpeдс. Toсьтe мусЪли знати, що то такъ треба?

Шпун. Такъ написали, а мы подписали, они лЪпше розумЪютъ, якъ мы.

Пpeдс. Я васъ o тое пытаю, чи вы знаете o томъ, щосьто подписовали?

Шпун. О. Наумовичъ менЪ такъ перечитали, а чи я знаю, може то такъ треба, я чувъ.

Пpeдс. Есть три поданья, одно до староства, друге до консистора во ЛьвовЪ, а третье до консистора вь Черновцяхъ. Чи всЪ три читани?

Шпун. ВсЪ три?! Я якось собЪ добре не пригадую.

Пpeдс. Пригадайте собЪ. Я вамъ зоставлю часу.

Шпун. Якось не могу собЪ пригадати.

Пpeдс. Вчерасьте мовили, що вы були съ тимъ поданіемъ во ЛьвовЪ, булисьте съ нимъ y o. Митрофановича разъ, чи два разы.

Шпун. Першій разъ, а потомъ другій разъ.

Пpeдс. Я пытаюся, чисьте робили яке поданіе до о. Митрофановича?

Шпун. НЪ.

Пpeдс. Можесьте просили, щобы за васъ якое письмо зробили?

Шпун. За тое не могу знати, менЪ ся здае, що нЪ, але може бути.

Пpeдс. Може пригадаете собЪ, може просилисте кого?

Шпун. НЪ, якось не могу знати.

Пpeдс. (къ Залус.) Чи то ваше письмо? (показываетъ ему письмо писанное къ о. Митрофановичу).

3ал. Мое письмо; они просили, щобы написати и просили о. Митрофановича o вЪдомость o той справЪ въ черновецкой консисторіи.

Шпун. A то правда.

Пpeдс. Вы казали, щосьте мали вже охоту передъ комиссіею отступити, а ту есть листъ 10/1 1882 р., въ которомъ такъ стоитъ: (даетъ Литвиновичу читати) читаетъ:

Ваше преподобіе. Збаражь 10. сЪчня 1882 У насъ прикро, дуже староство насъ натискае, но не можемо ся уперти, жандармъ не выходитъ изъ села. Що нового чути, просимъ ознаймити. Мы стоимо еще при своемъ, може вамъ Господь Богъ допоможе выдержати, и цЪли допняти, на 11/1 1882 буде y васъ комиссія изъ консисторіи, просимо отповЪдь, можете выслати до того, котрый бувъ y васъ. Село Гнилички малыи Р. S. не пишЪтъ до Збаража, а отъ разу до Гниличокъ.

Пpeдс. Ty есть выразно, що мы обстанемъ при комиссіи.

Шпун. Бо то було такъ: одни казали, щобы остатися при томъ, другіи, щобы вже знати, що буде.

Пpeдс. (показываетъ поданія внесенныи въ староство, второе до черновецкого консистора, третье до львовского консистора, которое есть найдолшее). Ктожь вамъ казавъ, щобы вы були y o. Митрофановича?

Шпун. Мы чули, що изъ Збаража були тамъ люде.

Пpeдс. Ктожь казавъ?

Шпун. Залускій, але не только онъ самъ, але то вже всЪ говорили.

Пpeдс. Отже для того, що они ходили, то и вы пойшли?

Шпун. Такъ.

Пpeдс. Чи доставали вы якіи газеты, брошуры и отъ кого?

Шпун. Газеты тримали „Батьковщину," „Проломъ" и „Науку."

Пpeдс. A Слово доставали вы?

Шпун. Слова не маемъ, часомъ на почтЪ переглядавъемъ.

Пpeдс. A ВЪче?

Шпун. При ПроломЪ разомъ.

Пpeдс. За Батьковщину громада платила?

Шпун. Такъ естъ.

Пpeдс. A за Проломъ и ВЪче не платилисьте.

Шпун. НЪ.

Пpeдс. Якжежъ, a за що, чисьте просили, щобы вамъ присылали?

Шпун. Я мовивъ о. Наумовичу, що не маемъ зъ отки, a они казали, що напишутъ, тай намъ пришлютъ.

Пpeдс. Чи вы, явъ булисьте во ЛьвовЪ, приходилисьте до редакціи Слова?

Шпун. НЪ.

Пpeдс. Може малисьте яку картку до пана Площанского?

Шпун. НЪ.

Пpeдс. A не малисьте якои картки до бурсы?

Шпун. НЪ.

Пpeдс. Чи о. Наум. не мовили що противъ ряду? може же ту але, a гдесь лЪпше.

Шпун. НЪ, я не знаю. Та правда, газеты o томъ пишутъ.

Пpeдс. Я o газеты ся не пытаю, я пытаюся, чи може о. Наум. чого не казали?

Шпун. Изъ близька съ ними не говоривъемъ, я изъ далека.

Пpeдс. Я не хочу изъ далека, только изъ близька знати.

Шпун. Та що мы говорили! на примЪръ o пасЪцЪ, a больше ничого.

Д-ръ Искр. Prosiłbym o zanotowanie tej szczegółowej odpowiedzi.

Пpeдс. Dobrze, dobrze, tu wszystko notujesię (къ Шпун). Я вамъ скажу, щосьте до протоколу сказали инакше. Высьте мовили: Не чувъемъ, щобы кс. Наум. выступали противъ рядови, оповЪдали що насъ утискаютъ, до выборовъ не допускаютъ, що жандармы не допускаютъ до голосовъ, и що насылаютъ рожныхъ жидовскихъ факторовъ.

Шпун. A такъ казали.

Пpeдс. И такъ есть ту (въ протоколЪ) написано. — Więc potwierdza §. 30.

Д-ръ Искр. Proszę odczytać w całości ten paragraf.

Пpeдс. Proszę nie mieszać się, w moje prawa, ja mam prawa i paragrafy, i trzymam się ściśle ustawy. Nie widzę potrzeby odczytywać, skoro podsądny stwierdza że tak było, a nie inaczej, (обращаючись къ д-ру Искрицкому) который занялъ мЪсто на залЪ коло трибунала щобъ лучше и выразнЪйше слышати сознанія подсудимого). Proszę pana iść na miejsce (мЪсто призначеное для защитниковъ).

Д-ръ Искр. (вернувши на свое мЪсто). Proszę o głos.

Пpeдс. Proszę.

Д-ръ Искр. Z ubolewaniem muszę zaznaczyć, że nie zasłużyłem na takie traktowanie, ze strony p. prezesa. Jakkolwiek może miałbym co do powiedzenia, pasowałem się ze sobą i wszelkich sił dołożyłem, ażeby nie wyjść z roli. Skutkowało wczorajsze napomnienie, ale ubolewam i przykro mi bardzo, że nie zasłużywszy sobie, spotkałem się z takiem traktowaniem, w czem widzę okrócenie praw obrony i sprzeczność z zasadami naszej procedury. Dla tego zastrzec się muszę jak najsilniej, przeciw takiemu lekceważącemu traktowaniu Obrony ze strony p. prezesa, i proszę o zanotowanie tego w protokole.

Д-ръ Луб. Muszę oświadczyć, że nie dopatrzyłem żadnego lekceważącego traktowania ze strony p. przewodniczącego, owszem muszę podnieść w postępywaniu całej sprawy i bezparcyalność; pojmuję jego wysokie stanowisko, i jestem świadom tego ciężkiego obowiązku i należytego tegoż wykonania. Jesteśmy znużeni wszyscy, tak samo i p. prezes, nie można też za złe brać, jeżeli w toku procesu wyrwie się komu przykre słowo. Ja muszę oświadczyć, że co do mojej osoby nie zauważyłem żadnego lekceważącego traktowania obrony ze strony pana przewodniczącego.

Пpeдс. Trybunał poweźmie uchwałę ż powodu tych wrażeń (трибуналъ отходитъ на уступъ 5 мин. до 9 часовъ a въ 10 мин. послЪ 9 часовъ сообщаетъ рЪшеніе): Trybunał uchwalił skazać p. Drą. Iskrzyckiego w myśl §. 235 i 236 post. kar. na grzywnę 50 złr. z tego powodu, ponieważ użyte przez tegoż p. Drą Iskrzyckiego wyraz mianowicie „lekceważące traktowanie Obrony ze strony przewodniczącego," zawiera ubliżenie sądowi, a względnie przewodniczącemu trybunału. Ja z mej strony dodaję i to, że jeżeli dalej p. Dr. Iskrzycki w niewłaściwy sposób będzie postępywał, zrobię użytek z przysługującego mi prawa, odbiorę głos, i wezwie oskarżonych do wybrania sobie innego zastępcy prawnego. (Къ Шпундеру). СкажЪтъ менЪ сколько маете маетку?

Шпун. 40 морговъ.

Пpeдс. A сказалисьте, що маете довги?

Шпун. Такъ.

Пpeдс. Много маете довгу?

Шпун. До 2000 зр. Не могу докладно собЪ такъ пригадати.

Пpeдс. Може пригадаете собЪ отъ кого пожичалисьте собЪ и чисьте сплатили?

Шпун. Въ банку пожичавъемъ.

Пpeдс. Вы мовили, щосьте Хаимови 900 зр. винни, до банку влосцянского около 500 зр. до другого банку 1000 зр. до касы громадской 50 або 100 зр., a кс. Наум. 250 зр. пригадайте собЪ колисьте пожичали, на щосьте пожичали, якъ то було?

Шпун. На грунтъ. Тамъ y насъ выкупляли грунта отъ жидовъ.

Пpeдс. Чи вы только сами откупляли?

Шпун. Насъ больше було, хотЪлисьмо 106 морговъ купити.

Пpeдс. A отдалисьте тіи гроши?

Шпун. НЪ.

Пpeдс. Вы вчера сказали, що коли вамъ дали концептъ кс. Наум. написаный, щобы вы отписали, Залускій отписавъ и вамъ приславъ той концептъ.

Шпун. Онъ того не приславъ.

Пpeдс. Чи вы видЪли якъ той концептъ знищеный бувъ?

Шпун. Коли я тогды бувъ въ ЗбаражЪ.

Пpeдс. Вчера вы инакше сказали.

Шпун. Я казавъ, щомъ до дому не доставъ.

Пpeдс. Залускій мовивъ, щосьте були y него, далисьте ему щобы переписавъ, онъ заразъ того дня писавъ, але не окончивъ. Вы отъЪхалисьте, казалисьте ему щобы докончивъ, (къ Зал.) такъ Залускій?

Зал. Такъ.

Шпун. Я якось того добре не знаю.

Зал. Вы спалили его.

Пpeдс. (къ Зал.) Вы знаете письмо кс. Наумовича?

Зал. Я знаю, але часами они такъ пишутъ, що трудно познати.

Пpeдс. A не моглисьте познати чіе то письмо було?

Зал. Не могъ познати.

Пpeдс. (къ Шпун.) Пригадайте, собЪ якъ то було?

Шпун. Такъ, такъ то було.

Пpeдс. Чи булисьте при томъ якъ то було знищене, чи вы знищили, чи онъ знищивъ?

Шпун. Я самъ знищивъ того самого дня.

Пpeдс. (константуючи). Zmienia teraz swoje zeznania w myśl tego, jak Załuski powiedział (къ Шпун.). Якъ була ревизія то позабирали паперы, есть ту оденъ листъ, котрый писавъ Андрей Соя; кто то той Андрей Соя?

Шпун. Дякъ изъ Скалата.

Пpeдс. Той листъ есть безъ даты, подписаный Андрей Соя, адресъ до Оцалука.

Шпун. То нашъ дякъ.

Пpeдс. СкажЪтъ, давно то було?

Шпун. Того року.

Пpeдс. Не знаете вы, чи то онъ самъ отъ себе писавъ, чи черезъ него кто инный приславъ той листъ?

Шпун. Не могу знати, чи то онъ, чи кто другій.

Пpeдс. Тамтого року чисьте доставали якіи газеты або книжки?

Шпун. Тамтого року куповилисьмо собЪ.

Пpeдс. A кто присылавъ?

Шпун. Изо Львова.

Пpeдс. Естъ ту въ одномъ листЪ подпись Залуского и такъ (даетъ той листъ читати г. Литвиновичу): „Всечестный Господине. Письмо, которе вы дали, переписалъемъ и отдалъемъ. Где вы его послали, не знаю, будете покликаныи до староства въ суботу, будутъ васъ пытати, где вы его дали, чи маете и отъ кого, кто вамъ во ЛьвовЪ писалъ. Я бЪдный але въ БозЪ надЪя, съ нами Богь. А. Залускій." - То Залускій писавъ?

Шпун. Такъ, Залускій.

Пpeдс. Въ якомъ часЪ тое писавъ?

Шпун. Не знаю.

Пpeдс. Видно изъ того, що тогды писавъ, якъ мала бути комиссія.

Шпун. Може бути, же тогды.

Пpeдс. (показуючи Залускому письмо спрашиваетъ). То ваше письмо?

Зал. Такъ естъ.

Пpeдс. Що то значитъ.

Зал. Другого дня о. Костецкій вже знали, що они подали поданіе. Они мене закликали, пыталися щосьте зробили. Я сказавъ, мене Шпундеръ просивъ, a що прійме тое нa себе, не знаю, чи они тое подали, чи нЪ, тогды о. Костецкій сказали до мене, якъ буде y васъ Шпундеръ, то закличте его до мене. Я его завЪвъ до о. Костецкого, a онъ сказавъ имъ, якъ то було.

Пpeдс. Власне, o тое ходитъ, якъ вы кажете, мало то бути на другій день, якъ вы подали, a то мусЪло бути познЪйше, для того, що ту выразьне пишете, будете до староства покликаныи въ суботу.

Зал. Такъ о. Костецкій казали.

Пpeдс. A тогды еще не знали.

Зал. Они вже знали.

Пpeдс. Тогды не могли знати. Есть ту еще листъ, котрый писавъ сынъ Шпундера изо Львова a есть писаный 29/12 1881, где есть сказано, що сынъ ся пытае, що ся стало съ тимъ поданіемъ, що мали перейти на православіе, пытае ся чи вже була комиссія. Отки сынъ могъ знати?

Шпун. Або я знаю.

Пpeдс. Чисьте може ему що o томъ казали?

Шпун. Онъ знавъ, бо я ему лишивъ тое поданье до ковсисторіи, щобы онъ занесъ.

Прок. (къ Залус.) Чи не моглибысьте сказати, коли то було, якъ першій разъ мовили о. Наумовичъ, що если хочете перейти на православіе, то можете, чи то було въ лЪтЪ, a може пригадуете собЪ чи то було нa веснЪ, въ осени чи въ зимЪ?

Зал. Не могу знати.

Прок. Чи то вже давно, якъ вы поданье внесли?

Зал. Вже гдесь буде 2 роки.

Зал. О еще давно передъ тимъ.

Прок. Якъ о. Наум. дали вамъ поданіе, чи не знаете, чисьте довго еще тримали eгo y себе, закимъ его подалисьте?

Зал. Не могу знати.

Прoк. (къ Шпун.) Чи не казали вамъ, для чого вы тое маете такъ въ тайнЪ тримати?

Шпун. НЪтъ, не казали.

Суд. Литвин. A для чого казали знищити?

Шпун. Я не знаю.

Защ. д-ръ Искр. Prosiłbym pana przewodniczącego o odczytanie ostatnich zeznań Szpundera.

Пpeдс. Ostatni paragraf? A ba, już wiem, tam gdzie są cytowane słowa ks. Naumowicza. To jest §. 38. zeznania z dnia 28. Marca 1882, jest tam powiedzianem, mianowicie na pytanie, czy ks. Naumowicz namawiał i obiecywał za to, jakby przeszli na prawosławie, odpowiedział: можете перейти на православіе, або не перейти, a православіе само изъ себе зробится, ту иже россійскіи инжинеры збирають пляны, ихъ полапали коло Перемышля, a nadto powiedział: Россія буде щось заняти.

Д-ръ Искp (до Шпун.) Пане Шпундеръ, чисьте казали такъ, же „Россія буде щось занята?" bo muszę zwrócić uwagę, ze to po rusku nic nie znaczy.

Шпун. Я нe знаю, я говоривъ, панъ сендзья писали.

Д-ръ Искр. Якъ васъ пытали, чи по польски, чи по руски.

Шпун. По руски.

Д-ръ Искр. A вы знали що записовали до протоколу по польски?

Шпун. Знавъ.

Д-ръ Искр. Чи вы знаете за що вы оскарженыи, и за що вы сидите?

Шпун. A я знаю за що?

Д-ръ Искр. Но то я вамъ скажу пане Шпундеръ. Вамъ панъ прокураторъ закидае, що вы хотЪлисьте такъ зробити, щобы Галичину оторвати отъ НайяснЪйшого Пана, що вы хочете выкликати войну домову, або повстанье отже я васъ пытаюся, пане Шпундеръ, чи вы почуваетесь до того, чи нЪтъ?

Шпун. Та где, нЪтъ, та зъ отки (смЪхъ въ залЪ).

Пpeдс. On tu już z początku powiedział że się nie poczuwa.

Д-ръ Искр. Чи вамъ кто не мовивъ, абысьте пойшли за границю?

Шпун. МенЪ казавъ жидъ Мортко Дежко, онъ казавъ, щобымъ продавъ грунтъ, бо тамъ даютъ большій, лЪпшій грунтъ, але человЪкъ на тое не зважавъ.

Д-ръ Искр. A чи вы бы сгодились на тое?

Шпун. Ta гдебы я тое принявъ.

Д-ръ Искр. Для чого?

Шпун. Ту дома завше лЪпше, где чоловЪкъ родився.

Д-ръ Искр. Отже кажете, же ту добре?

Шпун. Певне, що ту добре.

Д-ръ Искр. Proszę o zanotowanie tej szczegółowej odpowiedzi. (Къ Шпун.) вы внесли поданье до Збаража, a потомъ булисьте заразъ на амтстагу?

Шпун. Такъ, въ НовосЪлкахъ.

Пpeдс. Tam gdzie jest sąd powiatowy.

Д-ръ Искр. Отже вы мовили, що вамъ тамъ говорили, щобы вы цофнули. Чи вы були въ ЗбаражЪ y пана старосты, и щосьте говорили?

Пpeдс. On u starosty żadnego protokołu nie robił.

Шпун. Въ Новомъ селЪ?

Д-ръ Иcкp. Отжежъ щосьте въ Новомъ селЪ говорили, я кто съ вами протоколъ робивъ?

Шпун. ІІанъ радця (съ НамЪстничества) були.

Пpeдс. Але где тамъ панъ радця тогды були.

Д-ръ Искр. Не казали вамъ, що за кару штемплеву тогды?

Шпун. A казали, казали, то еще жандармъ намъ говоривъ.

Д-ръ Искр. СкажЪтъ менЪ пане Шпундеръ, але прошу васъ уважати, высьте съ початку въ слЪдствЪ ничо не вспоминали o отцу Наумовичу, для чого вы ничого не вспоминали, скажЪтъ менЪ.

Шпун. Бо они казали, щобы не казати.

Пpeдс. Отже длятого не казалисьте ничо o o. Наумовичу, ажъ познЪйше?

Шпун. Бо казали, щобы не казати.

Д-ръ Искр. Тіи три поданья далисьте Залускому написати, взялисьте до Гниличокъ, потому люде подписовали. Пытаю ся отже васъ,

пригадайте собЪ добре, чи тіи люде, що подписовали, чи они читали тое, чи вы имъ читали, бо може кто инный имъ читавъ.

Шпун. Я не читавь, чи они читали, не знаю, якъ я прійшовъ то они вже подписовали. Пpeд. Казалисьте прецЪнь, що кс. Наумовичъ отчитали тіи всЪ три поданія.

Шпун. Я такъ казавъ.

Д-ръ Искр. СкажЪтъ менЪ, чи вы часто заходили до о. Наумовича? чи о. Наумовича люде знаютъ, чи удаютъ ся до нихъ o раду чи нЪ, и якъ знаныи суть въ околицЪ отецъ Наумовичъ?

Шпун. A ихъ всЪ знаютъ, що они суть способный господарь, що они маютъ гомеопатичныи лЪки, люде ходили до нихъ лЪчитися; цЪла околиця, навЪтъ до дальшихъ сторонъ Ъздятъ до нихъ, и власне черезъ тое мы ся найбольше знаемъ.

Д-ръ Искр. Чи о. Наумовичъ пожичали вамъ якіи гроши?

Шпун. Пару разы пожичали, и тамтіи отдавъемъ, потому знова пожичили 250 зр. и я еще тіи имъ виненъ.

Д-ръ Искр. На що пожичилисьте тіи гроши?

Шпун. На купно грунту.

Д-ръ Искр. Вы читаете Науку? чи пригадуете вы собЪ, що тамъ васъ панъ отецъ въ НауцЪ похваляли за тое, що вы хотЪли выкупити грунтъ отъ лихвяровъ.

Шпун. Знаю.

На сьемъ конченъ допросъ г-на Ивана Шпундера, и въ 5 мин. до 10 ч. утра вошелъ о. И. Гр. Наумовичъ.

Пpeдс. Ksiądz proboszcz słyszał tamtego tygodnia akt oskarżenia, bo był tu czytany, a zresztą ma ks. proboszcz także w ręku, i słyszał ks., że jesteś oskarżony o zbrodnię stanu. Czy czuje się ks. proboszcz tego winnym?

Hayм. Hę только не чувствуюся виноватымъ, но не вижу ни одного факта, на которомъ можна бы оперти таку провину.

Пpeдс. Czy ks. proboszcz chce po rusku mówić? bo to jest wolno.

Hayм. Такъ есть, по русски.

Пpeдс. Tylko w takim razie proszę używać takich wyrazów, któremi lud mówi, zresztą to zależy od woli ks. proboszcza.

Hayм. Ja właśnie musiałbym użyć niektórych wyrazów wyższych, bo to wymaga sam przedmiot; miałbym zaś być niezrozumiałym panom przysiężnym, a o zrozumienie każdego słowa bardzo mi chodzi, dlatego stosując się do moich poprzedników będę również mówić po polsku.

Пpeдс. Ja tylko zrobiłem tę uwagę dlatego, że Szpunder i Załuski mówili po rusku, а panowie przysięgli rozumieli zupełnie, ale oni mówili potocznym, zwyczajnym językiem, więc jeźli ks. proboszcz zechciałby, to może mówić po rusku, ale tylko takim samym językiem.

Hayм. Dla mnie byłoby to nie równie lepiej mówić rodzinnym językiem, ale jak powiedziałem, przedmiot sam wymaga wyższych technicznych wyrazów, a z przyczyny takowych mogłaby się rozprawa tłumaczeniem niepotrzebnie przedłużyć, dla tego będę mówić po polsku, z góry jednak proszę o pobłażliwość, jeślibym w toku mowy utknął może o gramatykę lub frazeologią polską.

Пpeдс. Ja proszę, by ks. mówił głośniej. Czy ks. proboszcz chce sam przedstawić odpowiedź na akt oskarżenia, czy przedstawić księdzu zarzuty?

Hayм. Proszę o przedstawienie mi zarzutów.

Пpeдс. Od dawna zna pan pana Adolfa Dobrzańskiego.

Hayм. Zdaje mi się od r. 1878 lub 1879 osobiście.

Пpeдс. A poznał go pan gdzie?

Hayм. We Wiedniu.

Пpeдс. Więc .....?

Hayм. Gdym był członkiem Rady państwa.

Пpeдс. Później widziałeś się pan z nim?

Hayм. Aż we Lwowie.

Пpeдс. Było to w roku zeszłym?

Hayм. Tak.

Пpeдс. Ile razy ks. był u pana radcy?

Hayм. Dwa razy.

Пpeдс. Czy umyślnie pan przyjeżdżałeś?

Hayм. Nie — przyjeżdżałem, jak zwykle jedzie się do Lwowa w interesach, a przy sposobności odwiedzałem go tylko jako znanego patryotę, i sławnego między Rusinami. Nie mogłem tedy przy sposobności nie złożyć mu mego uszanowania.

Д-ръ Искр. Ja wnoszę, by wolno mi tam stanąć bliżej, bo z ławy obrony nie mogę dobrze szyszeć.

Пpeдс. Proszę. — Otóż dwa razy pan się widział?

Hayм. Dwa razy.

Пpeдс. Czy zna pan pana Mirosława Dobrzańskiego, kiedyś go pan poznał i przy jakiej sposobności?

Hayм. Pierwszy raz w lecie, gdy przyjechał był do Skałata.

Пpeдс. Mogło to być w miesiącu?

Hayм. Lipcu lub Sierpniu; był to czas kąpielowy.

Пpeдс. Czas kąpielowy..... czy tylko ten jeden raz?

Hayм. Jeden raz.

Пpeдс. Proszę mi powiedzieć, kiedy przyjechał i jak długo bawił?

Hayм. Właśnie gdy przyjechał nie zastał

mię w domu, poszedłem był w pole, potem na pocztę, a przyszedłszy zastałem go; on mi powiedział, ze przyjechał złożyć mi swoje uszanowanie, jako takiemu, który zajmuje się ruską ludową literaturą i jako głośnemu ruskiemu patriocie. Jako gościa powitałem go naszym zwyczajem, serdecznie — gdy mi się przedstawił, nie wiedząc, że jest synem p. radcy, starego naszego patrioty.

Пpeдс. O czem toczyła się rozmowa?

Hayм. W toku rozmowy dowiedziałem się, że przyjeżdża prócz poznania się ze mną, w tym celu, aby zbierać w kraju wiadomości o sprawie nihilistów i socjalistów, i pytał mnie, czy ja nie wiem mu co i o tem powiedzieć, głównie zaś, czy zgubne owe teorye nie wnikają w sam naród, bo wie o tem, że tu bywały procesy socyalistyczne w lwowskim sądzie, a oskarżonymi byli właśnie dzieci przeważnie włościańskie. Ja mu na to odpowiedziałem, że o tem nie wiem, aby naród zarażony był temi teoryami, wiem tylko, że młodzież cokolwiek tem zarażona, więc taki prąd socyalistyczny daje się czuć więcej śród inteligencyi, naród zaś jest religijny i nie spostrzegłem w nim podobnych prądów. Pytałem się go dalej, na co mu tego potrzeba? On mi na to odpowiedział, że „to moje specyalne zatrudnienie, studyum, ja tem się zajmuję, chcę naukowo tę rzecz zbadać. Jestem publicystą, pisuję artykuły do gazet, i zbieram w tem celu wszelkie daty." Potem zaczął pytać się o stanie literatury naszej, mówiłem że literatura nasza rozwija się wprawdzie, ale pod nie bardzo korzystnymi warunkami, mamy gazet dużo, i nawet za wiele i siły nasze tem tylko rozstrzeliwają się. Przy tem podniosłem myśl, że korzystniej byłoby mieć mniej, a lepiej redagowanych gazet.

Пpeдс. Nie pytał o stosunkach familijnych?

Hayм. Tak, pytał. Pytał się jak się mamy, o gospodarstwie, domie, familii; ja mu powiedziałem, że pracuję przy gospodarstwie, pasiece, przy tem piszę nieustannie i dzieci jak mogę wychowuję, a także pytał się o synie Włodzimierzu, jaki sobie stan obiera.

Пpeдс. Czy znał przedtem Włodzimierza?

Hayм. On pytał się o wszystkie dzieci, powiedziałem mu, że Włodzimierz skończył gimnazyum, że go chcę teraz dać do Wiednia na filozofią, gdyż ma wielki talent i zamiłowanie do języków. Teraz właśnie chce się uczyć wschodnich języków.

Пpeдс. Nie mówił ks. proboszcz co do syna i co do środków jego utrzymania?

Hayм. Mówiłem; on mię znów pytał, jaki wybiera sobie zawód, ja odpowiedziałem, że do czego ma talent i chęć, tego niech się uczy. Ja mu nie zagradzam pola, niech sobie wybiera. Mówiłem mu, że wiem, iż w Rossyi, w Kazaniu jest sławna akademia oryentalna, i jabym sobie życzył, żeby syn tam mógł się kształcić, na orientalistę, ale to trudno, bo za daleko, zresztą że nie wyszedł jeszcze z klas wojskowych, a że połączonem by to było u wielkimi kosztami.

Пpeдс. Wielkie koszta. Proszę pana mi powiedzieć czy nie mówił co także o dziełach małoruskich?

Hayм. Tak, mówił, to właśnie było przedmiotem jednym z ważniejszych, to ważne także, co przy sposobności o nihilistach z nim mówiłem. Powiedziałem mu bowiem, u was nihilizm, bo wy tam nie bardzo zajmujecie się oświatą ludową, i dopiero niedawno zawiązał się komitet przy ministerstwie „Народнаго ПросвЪщенія" zajmujący się wydawaniem tanich popularnych pisemek. U nas już to jest od dawna, więc tam większe niebezpieczeństwo nihilizmu jak u nas, bo my prad ten zwalczamy książkami religijnej treści, a lud czyta i nie myśli o podobnych mrząkach. Dalej mówiłen mu, że to jest bardzo źle, że nie chcą puszczać naszych małoruskich pism za granicę, ja sam n. p. mam masę roczników „Nauki", które by mógł czytać i tamtejszy lud. Na to mi odpowiedział, że „to nie można, bo państwo konstytucyjne, wy omawiacie sejm, rady państwa, a u nas absolutyzm, my prawosławni, u was unia, u nas zresztą takich książek nie zechcą czytać." Na to mu powiedziałem, że takie pisma między lud puszczać, może być, że u was nie jest poźądanem, ale jest wielu naszych inteligentnych ziomków za granicą, którzyby chcieli prenumerować, a nie wolno; mówiłem nawet o takich wypadkach, że dostałem kilka zamówień, przysłano mi pieniędzy i wysłanie książek poleciłem, lecz od granicy przysłano mi z napisem „refuse". Otóż jest? tam inteligencya: profesorowie, księża, którym na tem zależy, jak nasza literatura rozwija się, a i oni o tem nie mogą wiedzieć. Od dawna już chciałem się starać, by nasze pisma mogły być wysyłane za granicę, i prosiłem go dlatego, aby on się w tym względzie wstawił.

Пpeдс. A cóż upoważniło pana do tego żeś pan przepuszczał, że on może w tym wzglę dzie zrobić jakie kroki?

Hayм. Dlatego, że tam jest, a nadto wspom niał mi, że jest urzędnikiem w ministerstwie spraw wewnętrznych. A gdy go prosiłem, aby podał sposób, gdzie w tym względzie udawać należy, powiedział mi: „Ja muszę naprzód wysondować, czy się to da co zrobić, a potem ja napiszę w jaki sposób."

Пpeдс. Powiedział, że napisze w jaki sposób ... Powiedział ks. proboszcz, że co do lud prostego rząd jest przeciwny by pisma rozszerzać, bo tu się pisze o radzie państwa, unii. A co do inteligencyi to zakazano, ałe dałoby się łatwo zrobić. Długo bawił u pana pan Mirosław Dobrzański?

Hayм. Kilka godzin.

Пpeдс. A więc tego samego dnia odjechał?

Hayм. Tak jest.

Пpeдс. Nie wspominał czy wprost jedzie za granicę?

Hayм. Nie.

Пpeдс. Powiedział dokąd jedzie?

Hayм. Do rodziców.

Пpeдс. Czy nie wspominał, że ma myśl gdzie indziej wstąpić.

Hayм. Nie.

Пpeдс. O ile zrozumiałem, pytał aie, o nihiłistach i socyalistach, czy jest to ziarno między lądem, mówił, że to jest jego specyałnym studyum, że chce o tem pisać. Tak?

Hayм. Tak.

Пpeдс. Czy wypytywał się o imanych nihilistach?

Hayм. Zagranicznych?

Пpeдс. Tutejszych, i w jakim celu?

Hayм. Właśnie dlatego, że był proces i że było wielu synów włościan, i mówił mi, że te idee muszą się szerzyć między włościanami, a ponieważ z Galicyi za granicę wychodzi mnóstwo biednego ludu do Rossyi na robotę a wychodzi tysiącami; nie mając tutaj ni ziemi ni zarobku, i dlatego możeby mogły się zaszczepić te idee u nas. Więc Rossyi na tem zależy, właściwie jemu, studyującemu tę sprawę.

Пpeдс. Jemu? Pan poprawia? Czy na dowiadywaniu się o te stosunki skończyło się, czy może dalsze jakie żądania stawiał?

Hayм. On prosił, czy nie mógłbym mu dać pisemnie jaki pogląd na tę sprawę. Ja odpowiedziałem; mu, że nie mam czasu, i to nie moje studyum, by się wen zapuszczać. Ja jestem gospodarzem, przy tera jestem pisarzem ludowym, pasiecznikiem, i to jest moje zatrudnienie, a to byłoby trudne dla mnie studyum. Zresztą pisząc dla człowieka z gruntowniejszemi odemnie naukami, mógłbym mu tylko zrobić zawód.

Пpeдс. Więc odmówił ks. proboszcz?

Hayм. Tak jest, stanowczo odmówiłem.

Пpeдс. Nie postawił jakich żądań by mu pan polecił kogoś, lub by się pan z kim porozumiał, może o temacie?

Hayм. Wlаsnіе prosił mię, bym nie mówił nikomu, ze zajmuje się taką literaturą nihilistyczną, powiedział, że mogliby to nasi terroryści ina-cisej sobie wytłumaczyć, co byłoby dla mnie niebezpiecznem.

Пpeдс. W śledztwie będąc pytanym co do znajomości z Mirosławem Dobrzanskim i co da widzenia sie z nim, oświadczyłeś pan, że go osobiście nie znasz, to było w §. 13 a w §.30 wyznał рan tak samo jak teraz. Jaki powód miałeś pan do zatajenia tych stosunków?

Hayм. Taki, bo właśnie sądziłem, że to może przyjść do rozprawy publicznej, a że mi mówił, że to dla niego niebezpiecznem, otóż z mojej strony było obowiązkiem nikomu nigdzie o tem nie mówić.

Пpeдс. A cóż zniewoliło ks. proboszcza do tego, że potem przyznał się?

Hayм. To, że znaleziono list u pani Hrabar od Mirosława do mnie, w której pisze o wiadomej sprawie.

Пpeдс. Ja przeczytam ten list. Zostawał pan w korrespondencyi z Mirosławem?

Hayм. Pisałem raz.

Пpeдс. A on do pana także? w jakim interesie?

Hayм. On pisał do mnie, że wyrobi jakąś subwencyę dla syna.

Пpeдс. Kiedy i zkąd pisał?

Hayм. Nie przypominam sobie, zdaje mi się, że z Wiednia lub z Czerteża.

Пpeдс. Że z Czerteża. Zkąd pochodzi, że on sam się ofiarował z zapomogą?

Hayм. Bo poznał syna mego w Czerteźu, i zaprzyjaźnił się z nim.

Пpeдс. Więc w takim razie było to po widzeniu się z synem?

Hayм. Tak jest, po widzeniu się z synem.

Пpeдс. Nie wiadomo ks. proboszczowi, zkąd on pisał czy z Wiednia lab Czerteża, a może z za granicy?

Hayм. To był maleńki liścik z Austryi, najprawdopodobniej z Czerteża.

Пpeдс. Więc napisał, że postara się o subwencyę dla syna, a przecież rozmowa z nim nie upoważniała pana do takiej propozycji.

Hayм. Nie, lecz on sam to przedłożył mi z własnej woli.

Пpeдс. Więc więcej listów panu nie przysyłał, a pan do niego tylko raz pisał?

Hayм. Tak jest, raz tylko pisałem mianowicie, aby się postarał o wizę paszportu, bo właśnie pisałem o wizę paszportu przez konzulat do Warszawy i prawie dwa miesiące nie dostawałem odpowiedzi. Otóż radzono mi, bym się do niego udał.

Пpeдс. Paszport na dwa miesięcy.

Hayм. Tak jest.

Пpeдс. Bo pan miałeś już przedtem raz jechać do Rossyi?

Hayм. Tak jest, chciałem w celu zwidzenia sławnej pasieki jechać r. 1880 do Połtawy, podałem o paszport, otrzymałem, ale niestety! nie otrzymałem wizy od rządu rossyjskiego aż po niewczasie. Wiza była tylko do drugiego Lipca, a otrzymałem ją 30 Czerwca, i już jechać nie mogłem i nie jechalem.

Пpeдс. Więc potem pan znowu prosił o wizę Mirosława, odpisał on na to?

Hayм. Pisałem do niego, lecz nie dostawszy od niego odpowiedzi, udałem się wprost do ministeryum spraw zewnętrznych w Petersburgu,

a mój list, by nie było jakiego podejrzenia, przedłożyłem panu staroście w Skałacie, oświadczając, że chcę jechać do córki, która tęskni za mną. Otóż żeby nie podejrzywano, że piszę coś podejrzanego do „Министерства иностранныхъ дЪлъ" więc pokazałem cały list p. staroście.

Пpeдс. I dostał pan wizę? w którym czasie?

Hayм. Aż wtedy dostałem, ale już za późno, bo na kilka dni przed upływem terminu.

Пpeдс. Wtedy zostałeś pan uwięziony?

Hayм. Tak jest 4. Lutego.

Пpeдс. Otóż pan z tego nie korzystał, ale czas do jazdy jeszcze był?

Hayм. Było wszystkiego jeszcze 6—7 dni.

Пpeдс. Na dwa tygodni był on?

Hayм. Tak, on był na dwa tygodni, ale już kilka dni straciło się, — nim dostał się w moje ręce.

Пpeдс. Czy nie pisał pan w tej sprawie do Lwowa do kogo?

Hayм. Pisałem do Markowa i on mi właśnie poradził, bym pisał do Mirosława.

Пpeдс. Czy pan tylko do Warszawy miał jechać?

Hayм. Ta jest, by odwiedzieć сórkę, która jest . . .

Пpeдс. U księdza Cybyka? Tu się wykazuje z korespondencyi, żeś pan miał i do Petersburga jechać?

Hayм. Nie.

Пpeдс. Może to nie leżało w zamiarze pana? Tam było wspomiane, że pan dostawszy raz wizę, możesz jechać nie tylko do Warszawy, ale i po całej Rossyi, a więc i do Petersburga.

Hayм. O tem nic nie wiem, na paszporcie było wyraźnie, że tylko do Warszawy i tylko na tamożnię granicką — więc wątpię, aby mnie dalej puszczono, zresztą nie było czasu.

Пpeдс. Jak przyszło do tego, że syn pański pojechał do Czerteża?

Hayм. Syn mój chorował na piersi — pokaszliwał, a mnie mówił drugi syn doktor, że dobrze by było, by w celu kuracyi pojechał w gory. Pisałem оtoz w tyto celu do ks. Błońskiego do Dory, by go wziął, on mi odpisał, że tam będzie kosztowało około 100 zł. w. a., kto zechce używać kąpieli. To było dla mnie za drogo, namyślałem się, więc się to odwlekło. Tymczasem przypomniałam sobie, że pan Adolf Dobrzański mieszka w górach i że będąc we Wiedniu sam mnie zapraszał, bym go odwiedził. Otóż pomyślałem skorzystać z jego gościnności i wysłać syna, aby tam używając górskiego powietrza trochę pokrzepił się po męczących studyach.

Пpeдс. Czy było trzeba i żętyсy?

Hayм. Nie koniecznie.

Пpeдс. Tylko powietrza?

Hayм. Gdyby była żętyca, możeby kuracja była skuteczniejszą, zresztą czas już był późny.

Пpeдс. Więc pojechał w lecie, w którym miesiącu?

Hayм. W Sierpniu.

Пpeдс. Długo tam bawił?

Hayм. Nie wiem.

Пpeдс. Może gdzie indziej był?

Hayм. Ja myślę 2 lub 3 tygodni.

Пpeдс. To w podróży, аle w Czerteżu wiele?

Hayм. Już wszystkiego razem.

Пpeдс. Nie pisał pan jakiego listu?

Hayм. Pisałem.

Пpeдс. Do kogo?

Hayм. Do p. Olgi Hrabar, by mu oddała pieniądze na drogę.

Пpeдс. Zkąd panu przyszło na myśl pisać do p. Olgi Hrabar?

Hayм. Bo wiedziałem o p. Oldze Hrabar, że bawi u rodziców, od zięcia pana Dobrzańśkiego, Gierowskiego.

Пpeдс. Więc przez zięcia pana Dobrzańskiego, przez p. Gierowskiego dowiedział się pans że pani Olga Hrabar bawi w Czerteżu?

Hayм. Znałem familijne stosunki.

Пpeдс. Zkąd pan wiedział, że Olga Hrabar w Czerteżu? Dla czego posyłając syna do p. Dobrżańskiego, nie adresował pan listy do pana Dobrzańśkiego, tylko do pani Olgi Hrabar?

Hayм. Może być, że i M. Dobrzański wtedy powiedział, że pani Olga Hrabar jest w domu; gdym się pytał, czy mama i siostra są w domu?

Пpeдс. Proszę pana, posyłał pan pieniędzy na drogę w liście za recepisem, więcej do Czerteża pan nie pisał?

Hayм. Nie.

Пpeдс. Syn wróciwszy z drogi, czy nie wspominał, że się widział z Mirosławem; wogóle czy nie było jakiej rozmowy?

Hayм. Bardzo mało. Wspominał; że widział okolice prześliczne, lasy i uważałem, że przyjechał zdrów. Ja mu mówiłem, gdy skończysz kurs, to na lato znów możesz pojechać na 2—3 miesięcy, by się pokrzepić.

Пpeдс. Miał jechać do Wiednia. Co do środków utrzymania, czy było powiedzianem, że będzie miał środki?

Hayм. Dałem mu pieniędzy, a nadto posyłało się z domu.

Пpeдс. Czy doniósł p. Mirosław, że się postara o sutbwencyę dla Włodzimierza i czy to było przed wyjazdem do Wiednia, czy już gdy był we Wiedniu?

Hayм. Zdaje się, że coś i przеd wyjazdem wspominał, ale pewnie nie wiem.

Пpeдс. A wiadomo było ks. proboszczowi, że otrzymuje subwencyę?

Hayм. Nie wiedziałem nic, dowiedziałem sję o tem aż gdy odjeżdżał po świętach.

Пpeдс. Syn wyjechał 10 października, długo był we Wiedniu?

Hayм. Dwa miesiące.

Пpeдс. Więc koło 20 grudnia.

Hayм. Przyjechał nazad do domu w grudni i w pierwszych dniach lutego wyjechał.

Пpeдс. Mówił co o subwencyi?

Hayм. Mówił, że dostaje coś od Mirosława i że dostarcza mu materyały do dzienników.

Пpeдс. Więc za korespondenсye, czy on sam mówił?

Hayм. Nie pamiętam, czy on sam mówił, czy brat doktor.

Пpeдс. Była mowa o kwocie.

Hayм. Była mowa cos o ....

Пpeдс. 50 złr.

Hayм. Tak o 50 złr., i to gdy już jechał ze świąt.

Пpeдс. Ale pierwiej pan nie wiedział?

Hayм. Nie.

Пpeдс. Czy nie była mowa o jakiemś stypendyum, któreby miał syn pobierać?

Hayм. Z kim?

Пpeдс. Lub czy pan nie mówił z kim o tem?

Hayм. Ja wiedziałem, że stypendyum nie da się wyrobić, bo rząd rossyjski już teraz nie daje stypendyj, jak dawał dawniej w Lipsku, w Czerniowcach, ponieważ doznał wiele zawodu od takich stypendystów.

Пpeдс. Wspominał ks. proboszcz, że prawdopodobnie syn musiał wspomnąć, że dostał stypendyum. Czy miał dosyć wielkie fundusze od pana, by mu wystarczyły na utrzymanie?

Hayм. Nie mogę tego wyjaśnić, gdyż najwięcej żona tem się zajmywała. Ja tylko raz mu posłałem 60 czy 65 guldenów, przekazem telegraficznym, wyrobiłem mu także kredyt na książki w księgarni.

Пpeдс. Nie przypomina pan sobie, by pan Włodzimierz powiedział, że pobiera subwencyę lub stypendyum?

Hayм. Coś tаm mówił w domu, ale by on sam mi powiedział, nie wiem.

Пpeдс. Bo muszę wspomieć, że do protokołu podałeś pan, że sam syn mówił o tem.

Hayм. Móże bус, nie przypominam sobie.

Пpeдс. Мozе pan sobiе przypomni, zreszta ja wierzę. W protokole tak jest napisanem: Чи побиралъ мой сынъ якіи пособія изъ Россіи, ничего o томъ не знаю, онъ вспоминалъ менЪ только, що пише часомъ до якойсь газеты, a съ отки и що за то ему присылаютъ, не знаю. Я ему гроши давалъ и наветь телеграфично посылалъ. Na przedstawienie, że syn podał, że p. Mir. Dobrz. posylal ріеniadze i ze panu o tem wiadomo, wyznał pan: o томъ знаю, що онъ досталъ гроши отъ Мир. Добрянского за якіись артикулы, але не знаю колько досталъ и коли, бо сынъ былъ всего 2 мЪсяцы въ ВЪдни и колько зажадалъ, только ему посылалося, a надто отворилъ я кредитъ y Bergmann-a на книжки до 100 зр. Самъ менЪ o томъ сказаль, a що до Мир. Добр. то o немъ менЪ ничого не розсказывалъ. Więc toby było, jeżeli rzecz ma się tak, jak tutaj podana, byłaby remunеrаcуа, a raczej wynagrodzeniem za pracę, a jednak okazuje się, że pan pisząc do Markowa, wspomiał pan o jakiemś stypendyum.

Hayм. Cóż stypendyum znaczy? zapomoga jakakolwiek.

Пpeдс. Ale toby miało charakter jakiegoś wynagrodzenia. Czy syn był przedtem w Rossyi?

Hayм. Był.

Пpeдс. W którym czasie?

Hayм. W pierwszej czy drugiej klasie gimnazyalnej.

Пpeдс. Więc w r. 1870.

Hayм. Czwartym.

Пpeдс. W Moskwie. Co było powodem, że go ks. proboszcz tam wysłał?

Hayм. Miałem nieszczęście. Pasieka, która stanowiła cały mój majątek, zginęła, gdyż się rzucił gnilec, zaraza, cały majątek straciłem, dlatego też udałem się do ks. Głowackiego, mego przyjaciela, i ten mi wyrobił to miejsce

Пpeдс. Jak długo tam był, rok, dwa?

Hayм. Szkolny rok.

Пpeдс. A potem wrócił i dalej tutaj końtyńował. Czy wiadomo ks. proboszczowi, że poznała go tam księżna Czerkawska. Czy ks. Cżerkawska pomagała mu, czy wzywała go tam?

Hayм. Bo on razem z jej krewnym chodził do szkoły, i tam zachodził, a gdy później wziąłem go ztamtąd, zmartwiła się księżna bardzo, a nawet, gdy przejeżdżała przez Wiedeń, chciała się ze mną widzieć, ale ja byłem wtedy w domu na świętach.

Пpeдс. Prószę pana dalej; korespondeńcya będzie panu przedłożoną później, i będzie pan tłumaczył znaczenie. Czy ks. proboszcz wydawał jaki dziennik?

Hayм. Ja sam nie wydawałem żadnego, bo nie mogłem, bo według ustawy redaktor musi mieszkać w miejscu wydawnictwa.

Пpeдс. Tylko?

Hayм. Byłem przy redakcyi „Зори Галицкой" od 1849 roku, a zresztą pracowałem przy wszystkich prawie dziennikach.

Пpeдс. Obecnie pisywał pan do którego?

Hayм. Do wielu.

Пpeдс. Do ruskich w kraju?

Hayм. Tak.

Пpeдс. A za granicę? Jest jakiś artykuł w "Zborniku"?

Hayм. Tak, to tylko raz tam pisałem.

Пpeдс. Gdzie wychodzi ten „Zbornik"?

Hayм. W Petersburgu.

Пpeдс. Kоrespondencye dawałeś pan do „Słowa", „Prołoma", „Wieża"? Kto jest redaktorem „Nauki"?

Hayм. Szczerban.

Пpeдс. Może on figurował tylko? Bo tu jest liczna korespondencya między nim a panem.

Hayм. Pisałem ja, pisal i on. Ja chciałem odstąpić od tego, a on sobie mógł dalej wydawać.

Пpeдс. A do pism wychodzących w Czerniowcach, Stanisławowie, Kołomyi pisywał pan?

Hayм. Pisałem raz korespondencyę do „Господаря и Промышленника" i do któregoś jeszcze... do „Родимого Листка."

Пpeдс. Raz tylko?

Oгoн. Raz dwie piosenki przysłał.

Пpeдс. Między korespondencyami, które tam zatrzymano, są też listy Ruskiej Sałdatki. Kto ona jest?

Hayм. Jest literatką,. Ten list wzięto mi z kieszeni, a był prywatnej treści, i prosiłbym, by go nie czytać, bo nie ma w nim nic ważnego, przynajmniej nic karygodnego.

Пpeдс. Ze strony prokuratoryi państwa właśnie jest wniosek, by odczytać, lecz gdy się strony zgodzą, to nie odczytam.

Пpoкyp. Ja później się oświadczę.

Пpeдс. Proszę dalej. Jest tutaj także korespondencya , co się tyczy fоrtyfikacyj Żaleszczyk. Co panu wiadomo o tej korespondencyi, czy kto udawał się do pana w tym celu?

Hayм. Tyle mi wiadomo, że p. Markowa zmistyfikował ktoś, że tam budują fortyfikacje, mianowicie, że budują w zimie, i to mię zaciekawiło.

Пpeдс. Zkąd pana to tak zaciekawiło?

Hayм. Dla tego, że mają wśród zimy budować. On pisał mi i zarazem prosił, bym napisał do ks. Knihynickiego, by, się dowiedział o tem, lecz gdy ten mu nie odpisał, to ja miałem napisać i dowiedzieć się, czy jest co w tem.

Пpeдс. Czy nie pisał co go powoduje do tego, jakie zdarzenie, aresztowania?

Hayм. On mi coś pisał, lecz przyznam się, że tego nawet nie pamiętam, a nawet nie rozumiałem.

Пpeдс. A może pan z aktu oskarżenia dowiedział się?

Hayм. Tak.

Пpeдс. Właśnie pytałem się, czy to z dawniejszego pan sobie przypomina, czy teraz?

Hayм. Ja myślałem, że to o aresztowaniu w Hniliczkach.

Пpeдс. Co?! on pisał, że chłopów aresztują i księży. Wielka w tem sprzeczność, o czem pan wspomina, bo mówi pan, że odnosi pan te aresztowania na Hniliczki. To nie może być, bo listy te, co do korespondencyi o Zaleszczykach mają datę 5. i 9. grudnia, gdy sprawa hnilicka jeszcze nie była znaną, bo podanie Hniliczan wniesiono dopiero 25. grudnia, a więc w obec tego nie można było wnosić o aresztowaniach z Hniliczek.

Hayм. Ale sprawa ta była znaną. Wszyscy na około wiedzieli.

Пpeдс. Właśnie nikt o tem nie wiedział, jak śledztwo wykazuje, a nawet sam Szpunder powiada, że prócz w miejscu — tylko ks. proboszcz wiedział.

Hayм. O sprawie hnilickiej wiedziano, wszak to dawno ciągnęło się już w Zbarażu.

Пpeдс. I to także?

Hayм. W okolicy było znane, więc ja sądziłem, że rząd dowiedział się.

Пpeдс. A podanie było dopiero przy końcu grudnia pisane.

Hayм. Ja nie wiedziałem. On mi pisał, jakoby słyszał t że miano aresztować chłopów i księży. Ja nie wiedziałem gdzie i kogo, więc nie jasno mi było.

Пpeдс. Więc to tylko domysły pana, ale nie można odnieść daty do Hniliczek.

Hayм. Fakt był znany.

Пpeдс. Fakt nie był znany we Lwowie, nie mogło być mowy o aresztowaniu.

Hayм. Mnie samemu to dziwnem wydało się.

Пpeдс. Więc jesteśmy przy tem, że pisał panu Marków