11.СвЪдЪтель:
Ивaнъ Пилипчукъ.

изъ Гниличекъ , 26 лЪтъ , гр. к., женатый, посЪдатель грунта, не былъ засудженъ. Шпундера и Залуского знаетъ.

Присягаетъ ва русскомъ языцЪ.

Сознаетъ по поводу перехода на православіе такъ, якъ прежніи свЪдЪтели съ тЪмъ, що былъ y o. Герасимовича за совЪтомъ въ дЪлЪ перехода на православіе, на що о. Герасимовичъ отвЪтилъ: „идЪтъ собЪ до дЪтька." Въ томъ дЪлЪ говорилъ нЪсколько разъ со Шпундеромъ, a съ о. Наумовичемъ нЪтъ, принималъ участіе въ комиссіяхъ, такъ консисторіальной якъ такожь и политичной.

12. СвЪдЪтель:
Maksym Hocaluk,

z Klimkowic, 38 lat, gr. k., żonaty, właściciel gruntu, a od trzech lat diakiem w Hniliczkach, nie karany. — Nie składa przysięgi, ponieważ był zaprzysiężony рrzу komissyi sądowo-śledczej. Na pytanie przewodniczącego o powód przejścia Hniliczek na prawosławie, o podanie i t. d. świadek zeznaje: Słyszałem od Szpundera, że Hniliczki chcą przejść na prawosławie. Opowiadał on ludziom, że jest już podanie. Czy się radził kogo w tej sprawie, nie wiem. Szpunder jeździł kilka razy do ks. Naumowicza i tenże mu pieniędzy pożyczał. Powód przejścia na prawosławie podaje świadek tak, jak podali poprzedni świadkowie. Co się tyczy namowy ze strony ks. Naumowicza za przejściem na prawosławie, świadek nie wie i nie słyszał; opowiadał Szpunder, że ks. Naumowicz bardzo dobry człowiek i wyrażał życzenie, żeby oni mogli takiego księdza dostać, toby dobrze było.

Na kilka pytań ze strony sędziego Litwinowicza postawionych, świadek nic stanowczego nіt odpowiada. Później zapytuje radca Majewski o miejsce odbycia się komissyi duchownej, na co świadek odpowiada, że odbyła się w diakówce, zarazem przypomina sobie, że ludzie opowiadali; że myśl przejścia na prawosławie podał hrabia Delia-Scalla.

Na zapytanie prokuratora odpowiada świadek, że przyjeżdżał do Hniliczsk Andrzej Soja, diak ze Skałatu; po co nie wie , zajechał był do Szpundera i miał ze sobą jakieś gazety; ztamtąd na drugi dzień odjechał do domu. Opowiada świadek , że czytywał Szpunder ludziom gazety ruskie „Проломъ" i „Батьковщину" i t. p.

Na zapytanie prokuratora, czy nie opowiadał co lub czytał o Rossyi, odpowiada świadek, że tylko to, co było w gazecie. Kto pisał podanie, świadek nie wie, myślał sobie, że to Dr. Mikołaj Naumowicz.

Na zapytanie obrońcy Dr. Iskrzyckiego zkąd wie, że to Dr. Mik. Naumowicz pisał, odpowiada świadek, że ludzie mówili o doktorze, że to bardzo dobry człowiek, a mówili tedy o prawosławiu także, więc on myślał, że to Dr. pisał. Na wniosek i prośbę p. Dr. Iskrzyckiego przewodniczący konstatuje sprzeczność zeznań świadka teraz ze zeznaniami, jakie złożył do protokołu w śledztwie, gdzie powiedział między innem, że o tem wszystkiem, co Szpunder powiedział, słyszał on. od ks. Naumowioza i że Szpunder opowiadał, że unia zła a prawosławie lepsze i że podanie o przejście na prawosławie pisał doktor syn ks. Naumowicza. Później zadaje jeszcze kilka pytań przewodniczący świadkowi, na które bardzo chwiejnie i niepewnie odpowiada. Szpunder prostuje niektóre zeznania świadka, a później zapytuje świadka pan radca Majewski, na którego pytania odpowiada również wymijająco.

Następnie prostuje niektóre zeznania świadka ks. J. Naumowicz, które sprostowania i świadek potwierdza.

Sędzia przysięgły Rylski W. zapytuje świadka o różnicę między prawosławiem a unią, i czy świadomem on jest tej wielkiej różnicy. Na co świadek odpowiada, że różnicy tak wielkiej niema, ludzie opowiadali, że to jest to samo, „chyba to, że u nas przy komunii używają białego wina a tam czerwonego. (Веселость).

13. СвЪдЪтель:
Ks. Jan Herasimowicz,

z Dobromirki, 68 lat, gr. k., wdowiec, ojciec 5 dzieci, proboszcz w Hnilicach , do których przyłączone Hniliczki Małe, 41 łat proboszczem na miejscu, niekarany, z podsądnych zna tylko Szpundera i Załuskiego.

Na zgodne oświadczenie się prokuratora i Obrony, Trybunał nie zaprzysięga świadka.

Предс. Ksiądz jesteś na miejscu 41 lat, otóż w ostatnich czasach było tam jakieś nieporozumienie, niezadowolenie gminy Hniliczek Małych, z jakiego powodu ono powstało i co było powodem do tego kroku gminy, mianowicie przejścia na prawosławie?

Гep. Konkurencya była powodem. Im zdawało się, że oni powinni mieć osobnego parocha, zaczęli się o to starać; przedstawiałem im, że to niepodobna. Dawniej wprawdzie było dwie parochie, ja zastałem osobnego księdza. Połączenie obu parafij nastąpiło dopiero za mnie. Później zachciało się im odłączyć, ja sam wiem , że lepiej im mieć osobnego księdza, ale cóż robić. Oni byli, u mnie i radzili się, jak by to zrobić, żeby mogli mieć osobnego księdza. Ja im powiedziałem: jedźcie do starostwa i do konsystorza. Oni gdzieś chodzili, ale gdzie, to ja nie wiem. Ja dałem im później, jak już ucichli mego zięcia , ale oni chcieli koniecznie mieć swego własnego. Już ucichło było, aż raptem słyszę, że Hniliczki podały o prawosławie. Do tego musiał ich ktoś namówić, ponieważ uważałem tych ludzi za bardzo przychylnych; później to wszystko ucichło, aż raz przyjeżdża do mnie hrabia Delia Scalla z Nowego Sioła, zapytuje mię: „czy ksiądz wie, co się dzieje?" Ja nie słyszałem. „Ta oni przechodzą na prawosławie," Ja nie słyszałem. To zrobiło na mnie wielkie wrażenie. Powiedział, że mają podanie, że radby on wiedzieć, co za przyczyna tego; później za parę dni doniósł mi hrabia, że już podali. Nie przypominam sobie, abym co przedtem z ludźmi mówił. Radzić, nie doradzałem nigdy. Tylko pogłoska była taka, urzędownie mnie nikt nie uwiadomił. Byli chłopi i mówili coś o tem, ale ja nie zwracałem uwagi. Nie wiedziałem, że to będzie tak bardzo potajemnie; jak podali zacząłem mówić z nimi, a oni ze mnie się śmieli.

Tego nie przypominam sobie, bym będąc raz na nabożeństwie u kogoś, miał powiedzieć, że „wtedy dostaniecie księdza, chyba przejdziecie na prawosławie." Przedstawiałem im, że na to, aby mieć osobnego księdza trzeba funduszów. Przedtem nigdy nie widziałem włościan takich butnych. Szpunder ma tam wielki wpływ. Uważałem, jak był młodszy to ze mną się schodził, radził się mnie, a teraz już wszystko sam. Miał on „Naukę" i inne gazety; ja zawsze im mówił, żeby sobie czytali, czasami im diak coś wytłumaczył; ja pozwalałem im czytać. Nie byłem obecny przy komissyi, która miała zbadać tę całą sprawę, ja się ekscypowałem.

Шнундеръ подноситъ голосъ и въ нЪсколькихъ словахъ представляетъ причину перехода въ православіе такъ, якъ то уже въ началЪ сдЪлалъ, додаючи, що кромЪ конкуренційныхъ затрудненій, тоже злое обращеніе o. Герасимовича съ людьми не мало тому содЪйствовало.

Подноситъ голосъ о. Наумовичъ: Pytania p. prokuratora i p. przewodniczącego, czyli nie zaszły zmiany w usposobieniu włościan w Hniliczkach i żeby te zmiany objawiały się na niekorzyść dla ks. Herasimowicza, powodują mnie zabrać głos. Ponieważ te rzekome zmiany przypisuje p. prokurator mojej osobie, memu wpływowi, muszę to odeprzeć jako zupełnie niesłuszne. Szpunder nigdy mnie nie mówił, ażeby doznawał jakichś krzywd od ks. Herasimowicza, przeciwnie zawsze mówił, że co się tyczy nabożeństwa, nauki kościelnej, kazania były zawsze dobre i piękne. O konkurencyjnych nieporozumieniach dowiedziałem się dopiero teraz. Stosunki w Hniliczkach same przez się wyrobiły się, ale żeby ja występywał przeciw sąsiedniemu kapłanowi, tego nigdy nie było!

Пpoк. Z czego się wyrobiła ta idea?

Наум. W rozmowach moich ze Szpunderem. Wprawdzie ci ludzie (указывая на обжалованныхъ селянъ) cofają się nieco, bo i Piotr św. jak prowadzili Chrystusa na krzyż, po trzykroć się zaparł.

Пpoк. Ale ja tu z ust ludu nie słyszałem nic o wielkiej idei — wszyscy mówili tylko o nieporozumieniach z proboszczem i o chęci posiadania księdza. Potwierdził to i ks. Herasimowicz.

Наум. Temu nie ma się co dziwić; jest bowiem ogólne przekonanie, żе ci tu siedzą za prawosławie, i że za prawosławie siedzieli włościanie później wypuszczeni, dlatego się wypierają prawosławia. Oskarżony przy tej sposobności przypomina, że w miesiąc po jego przyznaniu Hłuszko i inni byli trzymani w więzieniu.

Судья Литв. (къ свЪдЪт.). Czy od lat 41 w Hniliczkach będąc, zaprowadził ksiądz jakie zmiany w obrządku?

СвЪд. Nie—zawsze odprawiam jednakowo.

14. СвЪдЪтель:
Hr. Hieronim Della-Scalla,

rodem ze Stanowić, 42 lat, rz. k., żonaty, właściciel dóbr na Bukowinie, zarządca majątku żony w Hniliczkach, niekarany, porucznik austryacki.

Присягаетъ на польскомъ языцЪ. Zeznaje: Przed paru laty ks. Herasimowicz potrzebował szopy, wtenczas prosił, żeby komitet się zeszedł i kazał zrobić ten budynek; z powodu niekompletu odłożono posiedzenie na przyszły tydzień. Grdym przyszedł do domu, przyszedł do mnie Iwan Szpunder, czy był z kim jeszcze, nie pamiętam, mówiliśmy o tym budynku. Na drugiem posiedzeniu rozrachowaliśmy i nikt mnie nie wspominał, że chcą przejść na inną wiarę,

przychodzili do mnie wprawdzie i radzili się, jakby to zrobić, żeby mieć osobnego księdza w Hniliczkach. Tłumaczyłem, że jak długo obecny proboszcz żyje, to trudno będzie to zrobić dla tego, że temu wszystko zostało oddanem. To nie było nawet w moim interesie jako dziedzica powiększyć wydatki i ciężary sobie; dla tego odradzałem, wolałbym bowiem to samo dla siebie obrócić. Później zaczęli się processować o staw i groble, była komissya, to trwało coś 2 czy 3 lata. Dopiero zeszłego roku; nie byłem wtedy w domu, przyjeżdżano, do domu, pojechałem na drugi folwark, który jest za wsią, wróciwszy zastaję w sieni Iwana Szpundera i jeszcze kilka gospodarzy. Zawołałem ich do przedpokoju i pytam się, co chcą. „Прошу Пана, хочемъ перейти на инну религію." Myślę sobie trzeba potakiwać, żeby się czegoś dowiedzieć. W pierwszym momencie mówię dobrze, dobrze ,,я привезу Вамъ ксендза изъ Буковины, съ бородою, якого сами схочете." Pоwiedziałem to żartem, powiedziałem mu przy tem, że to nie jest tak łatwo, że trzeba różne podania robić, trzeba utrzymania dla księdza, trzeba cerkwi. Oni mi na to, ,,Прошу пана грабьего, мы вже обрадили все, мы завтра вже подаемъ до консисторіи." Jak to mnie powiedzieli, myślę sobie trzebaby papiery zobaczyć, co mają; mówię mu, żeby mnie przynieśli ja zobaczę, czy dobrze zrobione i oni mnie obiecali przynieść. Na drugi dzień przyjeżdża do mnie sąsiad p. Kowalewski i opowiada mi o tem fakcie przejścia Hniliczek na prawosławie i mówi trzeba dać znać księdzu, zapytać go, co to jest, czy on wie. Przychodzimy do księdza opowiadamy mu i mówimy, żeby co robił, przytem dodaję, że oni mi obiecali przynieść papiery, jak przyniesą to ja poszlę po księdza, żeby rozpatrzył papiery, kto zrobił, kto podpisany. Na drugi dzień jadę do lasu, spotyka mię na drodze chłop z Hniliczek i chce coś mówić, pytam się go, co on chce a on mi mówi „тоти паперы отвезли вже до Львова." Potem pojechałem do Wiednia; tam dowiaduję się, że były komissye w Hniliczkach; po powrocie z Wiednia, czytam w gazecie, że ks. Kaczała napisał, że ja byłem agitatorem w tej sprawie, że ja namawiałem ich do przyjęcia prawosławia. Naturalnie to mnie oburzyło — na drugi dzień rano, ponieważ pan starosta był w Nowem Siole prosiłem go, by pojechał ze mną do Hniliczek i zrobił protokół, przyjeżdżamy tam, chłopi mówią, że oni tego nie mówili przy komissyi, żeby ja namawiał, że oni protestowali nawet przy komissyi, jak im czytano, że to pan hr. Della-Scalla namawiał a ks. Kaczała, czy ktoś tam powiedział, „то ничого не шкодитъ, онъ грабья ему за то ничого не буде." Dzień trudno mi podać, kiedy przychodzili do mnie Hniliczanie, iż przechodzą na prawosławie, ale wiem, że to było w zimie, przed Bożem narodzeniem.

Пpeдc. (къ г-ну Шпундеру) Słyszeliście, co pan hrabia powiedział. Cóż wy na to, wy inaczej mówili, jak pan hrabia teraz powiedział?

Шпyн. Може панъ грабья все забули теперь.

Пpедс. Але п. грабья тое дуже добре намъ оповЪли.

Шпyн. Павъ грабья казали намъ сами перейти на православіе, я только тое знаю.

СвЪдЪтель перечитъ тому, лишь признаетъ, що онъ то жартомъ говорилъ, що „якъ хочете, то я привезу попа съ бородою по самъ пупецъ" (великая веселость). Въ продолженіи конфронтаціи стоитъ Шпундеръ при своихъ сознаніяхъ, a графъ пря своихъ.

15. СвЪдЪтель:
Андрей Соя,

рожденъ изъ Выжнянъ, гр. к., женатый, церковный пЪвець въ СкалатЪ, не наказыванный, Залуского знаетъ, тоже о. Наумовича и Шпундера, яко далекого родственника. Присягаетъ на русскомъ языцЪ.

Предс. Коли вы ся довЪдали, що Гнилички перейшли нa православіе?

Coя. Изъ газетъ довЪдався я, що перейдутъ на православіе, если не достанутъ свого священника.

Предс. Давно тому, въ осени, зимЪ?

Coя. Въ oceни.

Предс. Може передь роздвяными святами?

Coя. Такъ. То було въ „СловЪ" и я собЪ не пригадую добре.

Предс. Откижъ маете „Слово?"

Coя. Отъ о. Наумовича достаю.

Пpeдc. Чи було тамъ, що внесли поданье, завЪдомили урядъ?

Coя. He прягадую собЪ.

Предс. Чи не чули вы передъ двома або трема роками, що Гнилички хочутъ перейти на православіе?

Coя. Не пригадую собЪ.

Предс. Вы въ протоколЪ казали.

Coя. Только, що изъ газетъ, — бо я чувъ, що хотятъ мати свого священника.

Предс. Але то не православіе. До протоколу такъ сказаласьте: „Od lat kilku słyszałem, że z powodu nieporozumień z księdzem, chcieli przejść na prawosławie, ale w namowie udziału nie brałem." Чи вы не Ъздили до Гниличокъ?

Coя. На Іорданъ.

Предс. Т. е. 18 (6) сЪчня. — Сами?

Coя. Разъ самъ, a другій разъ съ г-омъ Наумовичемъ.

О. Наумовичъ посылали довЪдатись, якъ рЪчь стоитъ, але я не знаю, яка.

Предс. Чи o кони, худобу ходило?

Coя. Только спытати, якъ рЪчь стоитъ.

Предс. Колисьте Ъздили?

Coя. Я выЪхавъ o 3. по полудни и заЪхавъ до Климковецъ, бомъ зблудивъ.

Предс. Взялисьте що съ собою?

Coя. Мавъ я „Слово," бомъ взявъ до читанья. Колижь ся пытали, чи нема що нового, то я имъ давъ „Слово." Тамъ було o пepeходЪ.

Предс. A пытали васъ въ Климковцяхъ, где Ъдете?

Coя. Я казавъ, що до Гниличокъ.

Предс. Въ Климковцяхъ ночовалисьте?

Coя. НЪ. Я бувъ тамъ 2 годины, потомъ просивъ одного, щобы мя отпровадивъ. ПріЪхавъ я до Шпундера, але онъ мене отправивъ до свого сосЪда. Була 2 година рано. Они власне съ Засулею отъЪздили до Збаража. Переночовавъ я тамъ, a нa другій день до дому.

Предс. Першій разъ казалисьте, що васъ о. Наумовичъ послали, чіими коньми?

Coя. О. Наумовича. Другій разъ Ъздивъемъ съ паномъ докторомъ рано.

Предс. A тогды видЪлисьтеся со Шпундеромъ?

Coя. ВидЪвъ , бо женка его була слаба. Говорилисъмо троха, бо тогды бувъ жандармъ.

Предс. Чи передъ тымъ не писалисьте якого листу?

Сoя. Писавъ до Шпундера, але не пригадую собЪ, коли?

Предс. Чи то отъ себе, чи съь чіего наказу?

Coя. То було только написано такъ, щомъ вычитавъ въ газетЪ польской, що вольно вамъ.

Пpeдc. До кого?

Coя. до Шпун. Я знаю его отъ колькохъ лЪтъ. Я только писавъ, щомъ вычитавъ въ польской газетЪ, я самъ не розумЪвъ.

Предс. Я вамъ пригадую, щобысьте правду говорили. О. Наумовичъ казали переписати и тамъ було написано: „вольно вамъ," — бо панъ-отецъ казали, що и жидомъ вольно бути.

Предс. Чи було o вЪрЪ?

Coя. Не пригадую собЪ.

Сов. Бyш. A було o православію?

Coя. Ничь, только „вольно вамъ."

Буш. Послалисьте картку?

Coя. Пославъ.

Буш. A якже вы ся на картцЪ подписали?

Coя. Михайло.

Буш. Чому не АндрЪй?

Coя. Бомъ не хотЪвъ, бомъ ся боявъ якои кары.

Буш. Для чого?

Coя. Бомъ чувъ o православію и для того боявъемъ ся кары.

Литв. То польска газета була, a русской не було?

Cоя. „Слово."

Предс. (предъявляя). То тая картка?

Cоя. Тота.

Предс. (читаетъ) Р. Jan Szpunder, rolnik w Hniliczkach. Szanowny Panie Bracie! Wy idziecie na prawosławie — to bardzo słusznie, tylko zaczynajcie szczęśliwie. — Wczoraj ja czytał polską, Narodówkę, tam stoi, co namiestnik Potocki mówił: Mają prawo, nikt im nie może zabronić. A mnie mówili, co was bardzo naciskają, coby wy powiedzieli, kto wam pisał. Durnie, co tak pytają, a wy na to pytanie odpowiedzcie: My nie odpowiadamy, to nie należy do rzeczy. A jak koniecznie pytać was będą, powiedzcie: My na nic nie będziemy odpowiadać. My stoimy рrzу swojem. Ja cieszę się, co namiestnik tak powiedział. Oni nie śmieją nas kunirować. Ja sam czytał, co Polaki gniewają się na Potockiego, co tak powiedział: „Mają prawo i koniec!" To wy nie dajcie się, zbałamucić. Nasi ludzie pytali, co to jest prawosławie? A ja mówię: że to nasza wiara ruska, a unia na pół polska, ni pies, ni baran. Posłuchajcie mnie, dobrze będzie, bo te łacinniki bardzo sobie rozbierają i zakazują, do cerkwi chodzić, a tak wara! Pomoc będzie ze wszystkich stron, bo was wszyscy chwalą, co wy krzepko sobie radzili. A byłaby hańba, gdybyście teraz odstąpili Sława, sława, sława! Michajło.

To вы писали?

Coя. Такъ.

Предс. Якже бы бувъ Шпундеръ довЪдався, що той листъ отъ васъ?

Сoя. Може бувъ бы дорозумЪвся.

Предс. Чи онъ знае ваше письмо?

Сoя. Не знаю, бо я до него николи не писавъ.

Предс. Самасьте дали на почту?

Coя. Мой хлопецъ.

Предс. Знаете вы, що то православіе?

Coя. Троха розумЪю, але перше не знавъ, я чувъ, що сутъ православныи на БуковинЪ подъ нашимъ найяснЪйшимъ монархомъ.

Предс. Маете въ СкалатЪ читальню, книжки, где она?

Coя. У мене.

Предс. Якъ тое вы толкуете, щосьте отъ колькохъ лЪтъ чули, що Гнилички хотЪли перейти на православіе? (Прежде въ ролЪ обжалованного не былъ обязанъ сознавати истину). Казалисьте еще дальше въ судЪ o томъ, що якъ вы заЪхали до Шпундера, то Шпундеръ не хотЪвъ васъ приняти.

Coя. Такъ, бо казавъ, що жандармы его обступили и нема где.

Пpeдc. Чи казавъ вамъ, що Ъде до Збаража?

Coя. Такъ есть, въ той самой годинЪ.

Предс. Въ якой справЪ?

Coя. Не казавъ.

Предс. Бо въ протоколЪ стоитъ: Отъ Шпундера довЪдався я, що одержавъ терминъ до Збаража и въ тои хвилЪ выЪхавъ.

Coя. Не пригадую собЪ.

Пpoк. КажЪтъ вы менЪ. Чи тогды, якъ о. Наумовичъ дававъ паперъ, щобысьте переписали, чи той паперъ бувъ его рукою писаный?

Coя. Не пригадую собЪ, бо то було по польски, отже не знаю, бо о. Наумовичъ не пишутъ по польски.

Пpoк. Чому не писали ксендзъ сами, але вамъ дали, и чи вамъ не выдалося дивнымъ, що тамъ на „унію" писалося, що „то ни песъ, ни баранъ."

Coя. Було троха дивно, бо я не розумЪвъ, що то „унія." Я впрочемъ подвладный священнику и писавъбымъ наветъ, еслибы щось горшого було, якъ „песъ и баранъ," то я все напишу (веселость).

Шпун. Я власне ся выбиравъ до Збаража и для того казавъ, що нема где.

Hayм. Proszę o datę tego listu.

Предс. Na liście daty nie ma, a na kopercie jest stampiglia pocztowa: „Skałat 9. Stycznia 1882."

Hayм. Więc było to przed rewizyami. W jaki sposób sezowano ten list?

Предс. Mnie się zdaje, że żandarm skonfiskował, bo nawet tutaj jest i odezwa żandermeryi „den inliegenden au Iwan Szpunder adressirten Brief habe ich kontiszirt, und lege der k. k. Bezirkshauptmannschaft vor."

Hayм. Właśnie dlatego napisałem ten list, ponieważ była wszelka komunikacya przerwaną, więc ja sobie zrobiłem żart, chcąc dowiedzieć się, czy skonfiskują ten list. Widziałem od dłuższego czasu bowiem, że listy do mnie i przezemnie pisane ulegają na poczcie konfiskacie przez organa rządowe. Chcąc mieć dowód w rękach, posłałem nawet Soję, by się dowiedział, czy list otrzymał, bo chodziło mi o to, czy ustawa państwowa, gwarantująca tajemnicę listową, już została nadwerężoną przed wdrożeniem śledztwa, (въ cалЪ шопотъ) leсz niestety nie otrzymał go, i dopiero teraz spotyka się z nim w sądzie.

Предс. Ja muszę zrobić tę uwagę, że pismo ks. proboszcza było znane i jeżeli ks. proboszcz robił to w tej myśli, by się przekonać, czy zostanie schwytane, dla czego ks. proboszcz sam nie pisał?

Наум. Właśnie dla tego, bo moje listy były więcej podejrzane, otóż chciałem się dowiedzieć, czy inne listy przechodzą.

Предс. Zkad ks. proboszcz wiedział, że korespondencya przerwana.

Наум. Bo jedna moja kartka już została schwytaną, a nie wiem, czy to Załuski dał mi o tem znać, czy kto inny.

Буш. Więc z tej jednej kartki pan wnioskował?

Наум. Tak jest, a nawet i gazet nie dostawałem.

Шпyн. Такъ, такъ!

Сов. Maeв. Ks. proboszcz powiedział, że to tylko na żart, a przy tej sposobności było tam także, aby się trzymali, bo tam komissya miała być 11.

Hayм. Mówiłem, że o komissyi dowiedziałem się aż po jej odbyciu się.

Маев. Ale dla czego ta rada?

Hayм. Bo to odnosiło się do politycznej komissyi.

Maeв. Dla czego ks. wciągnąłeś w tę sprawę Namiestnika, jakoby on to pochwalił?

Hayм. Dzień przedtem było w doniesieniach „Gazety Narodowej" w skutek tej sprawy napisane, że pan Namiestnik powiedział, że mają prawo. „Gazeta Narodowa" wystąpiła przeciw panu Namiestnikowi i nie wiem, jak się skończyło, ale to fakt.

Д-ръ Искр. Czy chciałeś pan być aresztowanym?

Hayм. Nie bardzo.

Иcкp. Do tego pytania to mnie spowodowało, że jeżeliby ks. N. sam był to napisał i doradzał, to byliby go w tej chwili aresztowali. Pan powiedziałeś, jaki był zamiar pisania tego listu?

Предс. Jaki cel pan miał, dając ten list?

Наум. Chodziło mi o demonstrację.

Д-ръ Искр. To jest udowodnić, że listy łapią.

Предс. To był pana cel, ale co za związek z prawosławiem, przecież pan wiedziałeś, że listy łapią?

Наум. Nie miałem pewności.

Пpeдc. Więc cel był dowiedzieć się, że listy łapią.

Hayм. Chcę skonstatować, że świadek Soja bał się wymienić „prawosławie," bo sądzi, że za to siedział w kryminale.

Chciałem powiedzieć jeszcze co do tego listu, który był tu właśnie przedłożony i odczytany; wysłałem go, chciałem próbę zrobić, albowiem sam przedmiot jest poważny, aby żartować z niego. Z daty okazuje się, że ten list był jeszcze przed rewizyami i t. p. schwytany, również jest faktem, że został bez skutku. Ale ja dla tego zabieram głos, by wykazać, jakich nadużyć się dopuszczają władze. Żandarm przychodzi,

zabiera list, robi starostwu relacyę i posyła dalej, aie pytając się, czy to co on robi legalnem jest czy aie, tak jakby u nas nie było ustaw zasadniczych, tak jakby nie była gwarantowana, tajemnica listowa. Z tego wnosić należy, że organy rządowe często mają obszerne wiadomości, a to z tego pochodzi, że listy nasze bywają czytane. Dla tego podnoszę to, bo to jest nadwerężeniem ustaw zasadniczych i to pokazuje, w jakich my Rusini szczęśliwych stosunkach żyjemy.

Д-ръ Луб. Czy znane ks. proboszczowi przysłowie; „hodie mihi, cras tibi"

Наум. Znane.

16. СвЪдЪтель:
Митрофановичъ,

изъ Буковины, 44 лЪтъ, гр. вост. вЪроиспов., вдовецъ, приходникомъ во ЛьвовЪ съ 13 лЪтъ, судово не наказыванъ, изъ обжалованныхъ знаетъ гг. Адольфа Добрянского, Маркова, Площанского, Шпундера и Залуского, г-жу Ольгу Грабарь изъ виду.

Присягаетъ на нЪмецкомъ языцЪ, сознаетъ no русски и нЪмецки.

Тому 2 до 3 годы приходили люде изъ Збаража до мене и просили, щобы имъ показати церковь, a коли оглянули, объявили волю перейти на православіе. То было всего разъ, были и другіи люде, но чи то изъ Збаража, свЪдЪтель не помнитъ. Пытали ся, що маютъ робити, если хотятъ перейти, на що свЪдЪтель сказалъ, щобы подали до консисторіи, o поводы перехода не спрашивалъ. На вопросъ предсЪдателя, чи и изъ Гниличокъ были люди y свЪдЪтеля и сколько ихъ было, отвЪчаетъ, що было больше людей, пытались, що маютъ предприняти, щобы перейти на правоcлавіе, я имъ казалъ, щобы подали до Черновець, що то свободно перейти. СвЪдЪтель написалъ o томъ въ консисторію въ Червовцахъ, представляючи рЪчь такъ, якъ то ему люде представяли. Письмо полученное отъ тЪхъ людей изъ дому послалъ тоже въ Черновцы.

ПредсЪдатель представляетъ о. Митрофановичу обЪ просьбы селянъ изъ Гниличекъ и обращается къ Залускому и Шпундеру съ запросомъ, не имЪютъ-ли чего примЪтити на сознанія свЪдЪтеля. Оба потверждаютъ сознанія о. Митрофановича.

Пр. суд Майеръ. Sie sind 13 Jahre in Lemberg; sind Fälle vorgekommen während dieser Zeit, dass zu Ihnen andere Personen nicht nur die Bauern und eben die Augeklagten, gekommen sind und Ihnen ihre Absicht zum Uebertreten zur orientalischen Kirche erklärten?

СвЪд. Oft sogar.

Maйepъ. Haben sie die Motiven angegeben, oder haben Sie um den Grund gefragt?

СвЪд. Nein, niemals habe ich gefragt.

Maйepъ. Wer ist Ihr Vorgesetzter?

СвЪд. Synod, dann sind die Patriarchen.

Maйepъ. Das oberste Haupt Ihrer Kirche?

СвЪд. Jesus Christus.

Maйepъ. Gut, aber Synod?

СвЪд. In dem administrativen Theil.

Maйepъ. Ist ein wesentlicher Unterschied zwischen der orientalischer Kirche hier in Oesterreich und dort in Russland?

СвЪд. Nein.

Пp. cy д. Тршемескій. Welche sind Ihre Patriarchen?

СвЪд. Alexandriner, Antiochier, Jerusalemer, Nicaeer und Konstantinopolitaner, die werden bei jeder Messe erwähnt.

Maйepъ. Griechisch-orientalische Kirche und die in Russland haben dieselben Patriarchen?

СвЪд. Dort ist für lokale Erfordernisse.

Майеръ. Gut, und der Petersburger Synod besteht für sich selbst?

СвЪд. Für sich, für Russland bloss.

Пp. суд. Рыльскій. Ist die russische Kirche selbstständig?

СвЪд. Hierarchisch ist sie selbststaudig, so wie die in Bukowina auch selbstständig ist,

Буш. Wo ist der Sitz des Synodes?

СвЪд. Es ist nicht bestimmt festgesetzt, wenn es nothwendig ist, so wird er zusammengerufen dorthin, wo es angezeigt ist.

Пр. суд. Руккеръ. Wer präsenrirt in Czernowitz Ihren Bischof?

СвЪд. Seine Majestät.

Добр. Высокопреподобный отецъ протоіеpeй позволятъ мнЪ додать къ eгo объясненію дЪла нЪсколько словъ, съ которыми вЪрно вполнЪ и согласится. — Православная церковь, какъ я уже прежде имЪлъ честь замЪтить, состоитъ изъ многихъ независимыхъ другъ отъ друга церквей, именно изъ цареградской, Александрійской, Антіохійской, Іерусалимской, Русской, Афинской, Кипрской, Ависсинской, даже Австро-Угорской, которыя бываютъ управляемы по однимъ и тЪмже правиламъ церковнымъ синодами патріаршескими, митрополичьими или архіепископскими самостоятельно, a отклоненіе отъ существующихъ или постановленіе новыхъ правилъ принадлежитъ состоящему изъ всЪхъ помянутыхъ самостоятельныхъ (автокефальныхъ) церквей, общему синоду, значитъ вселенскому собору. Назначеніе православныхъ святителей принадлежитъ обыкновенно областнымъ соборамъ епископскимъ, подтвердженіе мірскому правительству, a освященіе метрополитамъ или патріархамъ, хoтя бываютъ пo мЪстнымъ обстоятельствамъ

исключенія, Въ арстро-угорской монapxiи состояла самостоятельная, восточная церковь до не давна изъ карловацкаго митрополита, вмЪстЪ сербскаго патріарха и менЪе болЪе подчиненныхъ ему епископовъ, a избирался патріархъ соборомъ всЪхъ угорскихъ и хорватско-славонскихъ церквей; епископы угорскіе и хорватско-славонскіе избирались епископскимъ синодомъ, a для всЪхъ требовалось потвержденіе моварха, къ правамъ котораго принадлежало и именованіе никЪмъ не избираемыхъ епископовъ Дальмаціи, Семиграда и Буковины. Въ шестидесятыхъ годахъ текущаго столЪтія освована для Румыновъ, поссорившихся съ Сербами особая самостоятельная митрополія въ ГерманштадтЪ (въ СемиградЪ), a послЪ раздвоенія державы на двЪ части, значитъ немножко позже, освована для Цислейтаніи и третья самостоятельная миттрополія въ Черновцахъ, которой подчинены два далматинскіе святители. И такъ есть въ настоящую пору двЪ не зависимыя другъ отъ друга православныя митрополіи въ Транслейтаніи, одна независимая митрополія черновецкая для Цислейтаніи и кромЪ того православная церковь боснійско-герцеговинская, которая предчинена по прежнему патріархату цареградскому. Выборъ святителей православныхъ предоставленъ въ новЪйшее время въ транслейтаніи церковнымъ конгрессамъ, и такъ будетъ и въ Цислейтаніи, но до теперь принадлежало именованіе цислейтанскихъ православныхъ святителей, слЪдовательно и Буковинскаго, императору.

17. СвЪдЪтель :
Wesołowski,

rodem ze Strusowa, 65 lat, rz. kat., wolnego stanu, sekretarz rady powiatowej w Skałacie; nie karany, ks. Naumowicza poznał, jak przyjechał do Skałatu, złości nie ma żadnej.

Присягаетъ на польскомъ языцЪ.

Zeznaje: Przed 4 laty, podczas wojny turecko-rossyjskiej schodził się z ks. Naumowiczem w kasynie w Skalacie, tam czytywano dzienniki i o niektórych artykułach dziennikarskich toczyli obaj gorący spór; w skutek tego sporu przyszedł świadek do przekonania, że ks. Naumowicz widzi zbawienie Rusi w tem, żeby ona przyszła pod panowanie Rossyi. Jednakowoż to jest jego prywatne przekonanie, tego ks. Naumowicz wyraźnemi słowy nie wypowiedział.

Rozmowa cała prowadziła się na tle religijnem, a nie politycznem. To przekonanie po-wziął on z tego, że mniemał, iż ks. Naumowicz tak samo jak o religijnych stosunkach wyrażał sie, musiał myśleć i o polityce russko-rossyjskiej. Powodowało go bardziej jeszcze do przekonania takiego, że ks. Naumowicz wychwalał stosunki rossyjskie, przedstawiając je jako bardzo dobre. Przedstawiał horoskopy polityczne w tym duchu, że mają być plany między rządami , że Rossya zabierze Bułgarye, i Konstantynopol, Austrya Bośnię, Hercogowinę, Albanię, za co Austrya odstąpi Rossyi Galicyę. Tym rozmowom raczej dysputom z ks. Naumowiczem nie przypisywał żadnej doniosłości, nigdy nie spodziewał się, że będzie musiał z tego zeznania zynić, co z nim mówił.

Zachowanie się i obejście się księdza Jana Naumowicza z ludem było wzorowem, był bardzo lubiany, chociaż miał wrogów politycznych, ja sam go szanowałem i szanuję jako człowieka godnego i zacnego, takiego jak on, każdy musi lubieć, w ogółe zachowanie ks. Naumowicza ze wszytkimi było takie, jakie tylko możnaby sobie życzyć. Dałby Bóg, żeby i drudzy albo wszyscy tacy byli, jak ks. Naumowicz.

Д-ръ Искр. Powiedziałeś pan tutaj, że poznałeś się z ks. Naumowiczem z rozmowy, odbytej o wojnie turecko-rossyjskiej, że ksiądz Naumowicz trzyma z Rossya, a ja zapytuję pana, z kim pan trzyma?

СвЪд. Naturalnie, że z Turkami (веселость).

Д-ръ Искр. Czy wiadomo panu, że rząd austryacki sympatyzował podczas tej wojny z Rossyą?

СвЪд. Tylko z dzienników.

Д-ръ Искр. A czy wiadomo panu, że są Polacy, którzy sympatyzują z Rossyą?

СвЪд. Może być, chyba jaki zaprzaniec (веселость въ залЪ, предсЪдатель звонитъ).

Прок. W protokole pańskim wyczytałem, żeś Pan miał słyszeć, że było mówionem, że Galicya będzie przyłączona do Rossyi, reszta do Niemiec (Prus), a Austrya zostanie wykreśloną z mapy Europy.

СвЪд. Słyszałem, że ma istnieć taki plan międzey rządami. Austrya miała być całkiem zniszczoną (веселость).

Zapytuje prokurator świadka, jak długo przebywa w Skałacie i czy nie zauważał jakiej zmiany w usposobieniu parafian pod względem religijnym i politycznym, czy nie dostrzegł deklinacyi do schizmy podczas pobytu ks. Naumowicza w Skałacie, a przedtem. Na co świadek nie może dać odpowiedzi, ponieważ w cerkwi nie bywa, zmian nie zauważał, nic nie słyszał.

Prokurator uprasza p. przewodniczącego o zanotowanie odpowiedzi świadka co do wykreślenia Austryi z mapy Europy.

Д-ръ Искр. Pan byłeś pytany tutaj przez p. prokuratora, czyś pan nie zauważał jakiej zmiany pod względem politycznym lub religijnym pomiędzy ludnością w Skałacie podczas

pobytu ks. Naumowicza w Skałacie — a ja pana zapytuję, czyś pan nie zauważał zmiany innej, mianowicie czy pobyt ks Naumowicza w Skalacie nie wpłynął na dobrobyt, na trzeźwość, na oświatę, czyś pan tego nie zauważał, jako taki zręczny spostrzegacz zmian politycznych?

СвЪд. Pod każdym względem postępowanie ks. Naumowicza było jak najlepsze, jak najzbawienniejsze dla ludu, chętnie nauczał o wszystkiem, śmiało mogę powiedziećt że działalność ks. Naumowicza pod tym względem była znakomita.

Д-ръ Дул. Proszę pana, czy wiadomo panu, jaki zarzut robi prokuratorya ks. Naumowiczowi? Podobnego rodzaju syinpatye mogą być poniekąd szkodliwemu, co pan sam zeznałeś. — (СвЪд. tak) — Otóż proszę powiedzieć, czy pan pod wrażeniem tej rozmowy w kasynie, charakteru czysto prywatnego, powziąłeś przekonanie, że mogło by wywrzeć zgubne skutki, gdyby one były szerzone?

СвЪд. Co do mnie, to z pewnością nie, a co do drugich, tego nie umiem powiedzieć.

Д-ръ Дул. Czy zauważałeś pan, żeby ks. Naumowicz szerzył takie idee?

СвЪд. Nie.

Д-ръ Дул. Zeznając, powiedziałeś pan, że z zapatrywaniami ks. Naumowicza nie zgadzasz się, a czy nie wiadomo panu, że takiego rodzaju horoskopy politycznej treści co do zmiany karty Europy, jakie tu pan nam przedstawiłeś, znajdują się po dziennikach i nikt ich za to do odpowiedzialności nie pociąga, że niemal nieraz kartę Europy pocwiartkują, że nawet takiego zdania są niektórzy Polacy?

СвЪд. Dla czego nie, w Skałacie oczekiwano rezultatu wojny tureckiej, spodziewano się, że zginie, ale nie Austrya, tylko Rossya i przez to będzie ulga dla Polaków w Rossуi.

Д-ръ Дул. Jaki sposób zapatrywania pana, czy pan liczysz Rossyanów do Słowian, czy jak to Duszyński robi, do Mongołów.

СвЪд. Do Słowian.

Д-ръ Луб. Zadaję pytanie świadkowi na okoliczność, czy nie słyszał, żeby ks. Naumo-wicz używał swego wpływu między włościanami w celu wywołania między nimi chęci oderwania się od Austryi, żeby zachęcał w tym kierunku?

Na te pytania świadek daje kategorycznie przeczącą odpowiedź.

ПослЪ задаетъ г-нъ защитникъ д-ръ Лубинскій нЪсколько вопросовъ касательно характера, поведенія съ селянами о. Наумовича, на що свЪдЪтель совсЪмъ корыстно для о. Наумовича выражается.

ПослЪ того вопрошаетъ о. Наумовича г. предсЪдатель трибунала, чи имЪетъ що отвЪтити на сознанія свЪдЪтеля.

Наум. Zdaje mi się, że najcięższy zarzut w zeznaniach świadka tego jest to, że ja miałem powiedzieć, że religia jest bagatelka (подчасъ сознанія свЪдокъ Весоловскій заявляетъ, що о. Наумовичъ будто передъ нимъ выразился, що „religia nic nie warta, jeżeli się nie da użyć do innych celów), drugi zarzut to, co tutaj świadek o przemianie karty Austryi zeznał... Tego mi nikt nie może zarzucić. Pan Wesołowski musi niepamiętać treści naszej rozmowy, bo i sam powiedział, że nie ma pewnego przekonania, co i kiedy o tem w ten sposób powiedziałem. Na zdementowanie tego pozwolę sobie przedłożyć W. Trybunałowi „Naukę," z artykułami treści religijnej.

Пpeдc. Więc pan to złoży?

Наум. Złożę, ale ja bym prosił o pozwolenie odczytania jednego ustępu tutaj teraz.

ПредсЪдатель соглашается, о. Наумовичъ читаетъ ч. 1. „Науки" изъ 1882 г. статью: „Наша религія." По прочитанью отпираетъ сознавія г. Весоловского касательно того, що о. Наумовичъ казалъ, що „religia głupstwo."

Весол. Ale ja nie mоge twierdzić, że to było powiedziane w tym celu, aby pomiędzy ludem szerzyć, przeciwnie, ja podobnych objawów pomiędzy ludem nie zauważał, zresztą ja dobrze nie pamiętam, ja się nie spodziewałem, że ja z księdzem Naumowiczem w tej sprawie będę przed sądem stał. Byłbym sobie spisywał w tym celu.

Наум. Nigdy nie powiedziałem tego, mogłem tylko powiedzieć, że religia odgrywa rolę w polityce, ale nie inaczej.

Пpeдc. Może pan sobie (къ свЪд.) przyроmnіe, co dalej ksiądz powiedział, jak mówił, że religia odgrywa rolę w polityce.

Весол. Wskazał ks. Naumowicz na prześladowanie unitów w Rossyi.

ПредсЪдатель даетъ нЪсколько г-нy Весоловскому меньше важныхъ вопросовъ, на которыя онъ неясно отвЪчаетъ, послЪ чего конченъ допросъ свЪдЪтеля 5 м. до 2 часовъ попол. По указу предсЪдателя свЪдЪтель остается въ комнатЪ для свЪдЪтелей, такъ якъ може сдЪлатися нужною конфронтація свЪдЪтеля съ слЪдующимъ свЪдЪтелемъ г-омъ Гицкевичемъ.

18. СвЪдЪтель:
Ksawery Hićkiewicz,

z Sulimowa, 44 lat, rz. kat., stanu wolnego, w Skałacie od 18 lat, uszędnik przy Wydziale powiatowym, nie karany, zna ks. Naumowicza, nie ma złości.

Присягаетъ на польскомъ языцЪ.

Zeznaje: Z ks. Naumowiczem o kwestyi religijnej lub politycznej nigdy nie mówiłem. Byłem tylko kilka razy świadkiem takich rozmów. O ile przypominam sobie, podczas wojny russko-tureckiej, ks. Naumowicz rozmawiał w kasynie o tej wojnie i to z panem Wesołowskim. Tam była między nimi rozmowa, gdzie ks. Naumowicz utrzymywał swoje zdanie, a pan Wesołowski swoje. Szczegółowo nie pamiętam, ale ks. Naumowicz nie podzielał zdania politycznego p. Wesołowskiego, mówił zawsze za Rossyą, że Rossya dąży do oswobodzenia narodów. Do mowy o Rossyi przyszło z „Dziennika." Oswobodzenie narodów odnosiło się do tej wojny. Co było mówione, nie mogę sobie szczegółowo przypomnąć. Była mowa, że Rossya dąży do wyswobodzenia Słowian z pod panowania Turcyi. Czy było powiedzianem o Słowianach, którzy są w Austryi, nie przypominam sobie. O Rusinach była mowa. Była mowa, że w Rossyi jest konstytucja (веcелоcть), że tam jest swoboda.

Предс. Więc cóż (звонитъ: proszę się uspokoić, bo nie słyszymy) do kogo tak mówił?

СвЪд. Do mnie. Także na kasynie.

Предс. Myśmy zaczęli o tem, co było między ks. Naumowiczem a p. Wesołowskim, proszę nam o tem powiedzieć, co do rozmowy o Rossyi i Austryi.

СвЪд. (no долшей павзЪ) Z początku? Szczegółowego faktu o tej rozmowie nie mogę przytoczyć. Powiedział ks. Naumowicz, że jest swoboda. Co dało powód do takiej rozmowy, nie mogę sobie przypomnieć. Chwalił rząd rossyjski i urządzenia tamtejsze. Czytał coś w gazecie o tamtejszych stosunkach, powiedział, że tam jest dobrze, że tam jest swoboda, że tam prawa są lepsze i tak w ogóle. Co do Polaków nic nie mówił. Co do kwesty! religijnej, mówił, że żadnej różnicy nie ma. O szyzmie nie mówił ks. Naumowicz nic.

Предс. Powiedział pan do protokołu, że ks, Naumowicza znasz pan jako zagorzałego Moskala, zkąd pan to wie?

СвЪд. Tak przynajmniej każdy powiadał, z kim mówiłem o ks. Naumowicza.

Предс. Na jakiej podstawie?

СвЪд. Bo nie taił się z tym objawem.

Предс. Z jakim objawem?

СвЪд. Jak chwalił tamtejsze stosunki.

Пpeдc. Dla tego, że chwalił, pan wnosił?

СвЪд. Tak, tak.

Предс. Czy pan ma może jeszcze co powiedzieć?

СвЪд. Więcej nic.

Суд. Литв. Pan tutaj bardzo ogólnikowo wyrażasz się o ks. Naumowiczu, czy nie mówił on przed panem, do czego on dąży jako Rusin?

СвЪд. Nie, ja nie zapuszczałem się w rozmowę.

Д-ръ Искр. Czy znasz pan Rusina, którego by nie nazywano Moskalem?

СвЪд. Ja w takie dysputy się nie wdaję.

ЗасЪданіе закрыто въ 2 часа 30 минутъ пополудня.