Прок. Ja właśnie со do poprzedniego wniosku, by wezwać p. starostę Kauckiego dodam, że rzeczywiście jest w akcie oskarżenia wniosek, by odczytać protokół p. Starosty; odstępuję od czytania tego protokołu.

Д-ръ Искр. Muszę zaznaczyć moje stanowisko. Proszę Wys. Trybunału, aby do wniosku św. с k. Prokuratoryi nie raczył się przychylić, owszem, by się przychylił do mego wniosku. Uważam bowiem odstąpienie od wniosku, by nie czytano zeznań p. starosty Kauckiego za przeciwne ustawom i takowe nie może być uwzględnione, zaznaczyć bowiem muszę, że p. Starosta Kaucki administruje zawiaduje powiatem, gdzie te czyny zbrodnicze działy się, gdzie Zbaraż i Hniliczki, które wielką rolę grają w akcie oskarżenia. P. starosta Kaucki jest osobą wielce działającą, on dostarczył materyału i bodajbym się mylił, bo mam uszanowanie dla władzy, on wprowadził władze w błąd a potem i Sąd. Zdaje mi się oraz być sprzęcznem pierwszym zasadom sprawiedliwości, by oskarżenie jako partya wniósłszy coś mogła odwołać i to co jest faktem raz postawione — oskarżenie jest tylko partyą i raz postawiony wniosek stoi, otóż w każdem postępowaniu, gdzie są 2 strony nie uchodzi, by strona to, co raz postawiła cofała, owszem są przepisy pod tym względem jasne jak §§. 246, 252 i inne §§. orzekają, że raz postawiony wniosek przez jedne stronę nie może być cofnięty, chyba za zgodą drugiej strony - a ja z mojej strony sprzeciwiam się, żeby p. starosta nie był słuchany, lub w najgorszym razie, by jego zeznania odczytano. Pozostaję przeto przy moim wniosku, by p. starosta Kaucki był jako świadek powołany.

Наум. Chciałem pozwolić sobie także jedną uwagę uczynić co do wczoraj przeczytanych aktów, mianowicie co do aktu wysłanego pod d. 31. stycznia ze Starostwa w Zbarażu. Muszę wyrazić wdzięczność prześw. с k. Prokuratoryi państwa, że przedłożyła ten akt, niemniej także wyrazić podziękowanie naszemu p. obrońcy, że

starał się o odczytanie tych aktów. Zdaje mi się, że najpiękniejsze krasomowstwo naszych pp. obrońców nie mogłoby tak korzystnie i tak doskonale przedstawić nam, za co my tutaj 6 miesięcy już siedzimy, jak obecne właśnie sprawozdanie. Przez 6 miesięcy każdy z nas pyta się sam siebie i wszyscy pytamy się, za co my uwięzieni i do dnia wczorajszego nie wiedzieliśmy (весьма оживлено в скоро), kto to nas nacechonуаі łotrami. . . .

Пред. (перериваетъ). Jabym prosił tylko co do faktów.

Наум. Cóż to nam? Wczoraj nam przy czytani aktów powiedziano, że należało nas aresztpwat zа to, że gmina Hniliczki, która się oświadcuila za unią, przeszła nazad na prawosławie. W jakiem państwie my żyj omy, czy są tu jakie ustawy zasadnicze czy jest tu wolność wyznań, czy jest tajemnica listów? Na to odpowiem, że tego u nas nie ma. Aresztują ludzi za ich przekonania religijne, ale mówią, że to nie przekonania religijne lecz polityczne agitacye. Ztąd obawa, by nazad nie wrócili, sąd ich aresztuje, by poszedł postrach po całej Galicyi, że za prawosławie zamykają. Mówił mi Załuski, że mu mówiono, że mu grożono, że pójdzie na 6 miesięcy do Lwowa do kryminału, za co? za prawosławie — pytam się, gdzie są ustawy zasadnicze, gdzie wolność wyznań, taż my w Austryi, w państwie, gdzie wolno wszystko. Z tej przyczyny uważam, że takie doniesienie sprzeciwia się ustawom zasadniczym, ono obraża cześć naszą, jako austryackich poddanych, kompromituje nas przed całą Europą, tym aktem wyrządzono nam krzywdę wielką, gdyż zarzucono nam zbrodnię, za co? za szerzenie książeczek, czytanie broszurek ludowi, cóż to za zbrodnia? Przychodzili do mnie ludzie za poradą lekarską, za nasionami i to także zbrodnia i takaż p. Nycząja — cóż więc w Austryi można robić? — czytać nie można, ludu oświecać broszurkami nie wolno, do czegóż mówić, że tu konstytucya do czego, że tu gwarantują jakie prawa ? Mnie się zdaje, że w interesie państwa leży oświecać lud, ale ci panowie inaczej mówią, a inaczej działają, a co my robimy, to powiadają, tylko jest pokrywką, a takie słowa są nawet w akcie oskarżenia, że co Naumowicz robił, to tylko dla oka, a jego głównym celem russofilstwo, popieranie, propaganda rossyjska — o tem dowiedzialem się pierwszy raz od p. Kauckiego, bo przedtem niestety nie wiedziałem, że jestem takim gorliwym pracownikiem dla oka — robi on ogółem tylko jakieś domniemywania i na nich się opierając każe aresztować (великое впечатлЪние между слушателями)

Пред. Muszę tu sprostować, że nie Starostwo każe aresztować, bo było різетпіе przeprowadzone dochodzenie śledcze wyraźnie, że „nie chodzi o szyzmę , tylko o pozyskanie narodu dla państwa rossyjskiego, zaburzenie porządku, więc pozwalam sobie wnosić o wdrożenie śledztwa (пишетъ староста): Przyspieszam śledztwo polityczne, sądząc, żе państwo polecając je sądowi karnemu, odniesie wtedy tylko pożądany skutek, jeźli роszlakowane osoby zostaną aresztowane dla zapobieżenia szerzeniu się. ...

Наум. Ja też nie utrzymuję, że Starostwo aresztowało, tylko postawiło wniosek. Nadto między innemi jest tam, jako przyczyna propagandy podana, że mój syn pozornie jeździł do Hniliczek do chorych, gdyż to nie byli chorzy, tylko w ten sposób odbywała sio agitacya ; zkąd p. starosta przychodzi do takich nadzwyczajnych wiadomości?

Пред. Dalsze dochodzenie wykazało, że istotnie byli tam chorzy. (Шопотъ въ залЪ).

Наум. Właśnie dla tego to jest krzywdzące, bo to akt publiczny, to należy do historyi, podobnie jak akta Brodowicza o prześladowaniu naszej wiary podczas drugiego podziału Polski, to świadczy, w jakiej atmosferze żyjemy, my nie możemy podać listów rekomendowanych, my nie możemy po swojemu mówić, o obrządku naszym pisze p. starosta, on się nie wstydzi pisać o szyzmie tam, gdzie jej nie ma, bo tu jest tylko obrządek grecko-oryentalny i tu, gdzie jest tak zwanych szyzmatyków kilka milionów, którzy się mogą upomnieć o cześć swoją; tam mnie wkładają się w usta słowa, jakobym chciał namowami nakłonić do szyzmy i powiadają, że trudno nazad powrócić, o czem ja nigdy nie mówiłem, nawet mi się nie śniło — i to mają być jakieś dawne słowa i za to nas stawiają przed sąd. Dalej słyszę, że to wszystko działo się w korzyść rossyjskiego rządu. Proszę Wys. Trybunału, jeżeli to było w korzyść rossyjskiego rządu, więc nie my, ale rossyjski rząd siedzi na ławie oskarżonych, my nie korespondowali z Cybykiem lub Terleckiw, lecz z rządem, to są rzeczy ważne, które w takim akcie publicznym wkradły się. Mnie się zdaje, że właśnie takie akty są właściwą zbrodnią stanu.

Пред. Proszę takich wyrazów nie używać, właśnie pp. macie się tłumaczyć z takiego zarzutu.

Наум. Во one kompromitują nas przed całym światem ! (къ прокурору) : Całkiem spokojnie będę mówić. Zarzuciła mi prześw. c. k. Prokuratorya państwa nieczułość dla mego syna. Że ja cierpiałem, to wyraża się w akcie oskarżenia, i że on był aresztowany długi czas za spisanie deklaracyi hnilickiej. Na to odpowiadam tak: Z początku nie pytano mię o koncepcie, a zapytano mię dopiero przy końcu śledztwa i ja powiedziałem prawdę. A więc syn Mikołaj daremnie siedzi, powiadają mi. Ja powiedziałem szkoda, że prędzej nie byłem o to pytany, ale stało się, bo

ja już poprzednich miesięcy lutego, marca, kwietnia nie liczę, ale pytam się sędziego śledczego, kiedy syna wypuszczą, lecz niestety nic nie dowiedzialem sie, nareszcie przychodzą do kaźni z zapytaniem w jakim języku akt oskarzenia ma być napisany i my się zgodzili na niemiecki. Wtedy znowu pytam się, za co mój syn siedzi? Odpowiedziano mi, że pan prokurator trzyma go, a teraz robi mi p. prokurator wyrzuty, że ja jestem nieczułym ojcem — o to jest bolesnem, obciążającem, bo ja prosiłem p. prokuratora od dnia uwięzienia aż do wypuszczenia mego syna, by mi wyjaśnił, za co i z jakiej przyczyny mój syn dr. siedzi, bo nawet najzawziętszy nasz nieprzyjaciel Wesołowski zeznał, że on się do niczego nie mieszał, bo synowie mieli swoje korespondencye, a on nadto miał swoje przekonanie religijne, ale to mu wolno mieć. Pytam się więc, za co on siedział, czy ja mam odpowiadać na to, czy ja mam go uwolnić od kaźni, prosiłbym na to odpowiedzieć mi!

Пред. Na to są akty. Przystępujemy do dalszego czytania. Podanie gminy Hniliczek do Starostwa: „СвЪтлому Староству въ ЗбаражЪ. Громада Гнилички малыи, увЪдомляегь о перемЪнЪ вЪри греч. кат. на православную." Wniesiono 25. grudnia 1881, l. 9457. - "СвЪтлое Староство "! Подписаныи урадили и ухвалили именемъ своимъ и свовхъ малодЪтнихъ дЪтей перемЪнити вЪру гр. кат. на греко-восточну або православіе, о чемъ ПресвЪтлое Староство увЪдомляемъ и просимъ такъ гр. кат. пароху въ Гнилицяхъ великихъ, якъ гр. вост. во ЛьвовЪ донести о томъ. Гнилички малыи 20. декемврія 1881 г. Яворскіи Варвара, Яковъ, Каська, Махайло и т.д." Takich podpisów jest tutaj 21 szpalt.

Д-ръ Искр. Prosiłbym o skonstatowanie, czy jest nationowane.

Пред. Zbaraż 30. stycznia 1882 —Starostwo. Dalej jest. . . .

Прис. Судья. Ile gmina ma ludności?

Пред. Do 800 dusz, a ostatecznie z szematyzinu można skonstatować, ja ilość podpisów później odczytam. (Читаетъ) : Do Prezydyum c. k. Namiestnictwa. Do użytku. Dwa podania tych włościan do tutejszego duszpasterza gr. oryent. w języku ruskim i do konsystorza gr. oryent. w Czerniowcach w języku rumuńskim z przekładem na polski język.

Прок. Proszę o skonstatowanie daty do gr. oryent. konsystorza.

Пред. Z 13. grudnia 1881 więc 25. grudnia now. stylu. „До пресвЪтлои гр. вост. Консисторіи въ Черновцяхъ. Громада Гнилички деканата Збаражского проситъ о принятіе на лоно восточной церкви." То podanie nie zostało tam podane, tylko tutaj i ksiądz Mitrofanowicz takie sprawozdanie przed kilkoma dniami po rumuńsku przysłał: „Do podpisanego przyszła deputacya ze wsi Hniliczki z oświadczeniem, że wieśniacy tejże wsi chcą przyjąć wyznanie gr. or. Po uczynionem pouczeniu podałem im do wiadomości że to mozliwe, jezeli legalne postepia, tj. jezli doniesą do Starostwa zbarazkiego o przejściu do gr. or. kościoła, również należy uwiadomić konsystorz gr. kat. we Lwowie. Posyłając to podanie w załączeniu, upraszam o dalsze zarządzenie. Ta gmina chce księdza. Gdyby władze nie miały nic przeciw temu, więc byłoby dobrze, gdyby wydelegowano jakiego Rusina tamże, bo jest nadzieja, żeby się rozszerzył obrządek gr. w okolicznych wsiach, a może i w całej Galicyi."

Drugie sprawozdanie takie do konsystorza z 5. (18.) stycznia.

Dalej akta przez Prezydyum с. k. Namiestnictwa wysłane do tutejszego gr. kat. konsystorza metropolitalnego po rusku, ale jest i po polsku. Są tu wycieczki przeciw papieżowi i Polsce. ПресвЪтлЪйшая гр. кат. Консасторія митрополитальная! Ннисше подписаныи ухвалили, що намъ дальше не бути подъ латинцями съ папою и уніею а повернути на лоно отцевъ нашихъ и то безъ примусу, бо видимъ, що римскіи католики насъ горше понижаютъ а нашу русскую вЪру на польску перетягають и нас русиновъ допчутъ. А якажь то любовь, що они пишуть, що наши отцы терпЪли якъ мученики, за що ихъ безвинно тримали въ тюрмахъ, а жидовки церкви запирали, а нашъ народъ росъ въ бЪдности, опущенью.. .. дальше вспоминаетъ о школахъ, о кляшторномъ образованью, о насильномъ принятію уніи, дальше о Змартвыхвстанцяхъ — щобы насъ добити а коли они изъ Риму, то Римъ зломалъ слово.... намъ отже вольно стати теперь православными, якими наши братья на БуковинЪ и за кордономъ, а до того далъ намъ право нашъ милостивійшій Монарха, що вольно кождому мати вЪру, яку хочеть, а та вЪра правдива, бо Апостолъ писалъ, що не въ РимЪ голова церкви, але самъ есть Христосъ. Исусъ Христосъ не казалъ мучити, що робили римскіи ксендзы, що пасы дерли — кобы они мали власть, тобы и насъ мучили якъ козаковъ, для того не ма у насъ сердця для нихъ. Мы хочемъ отже на вЪру нашихъ отцевъ вернути, а кто казкетъ, що мы не любимъ нашого цЪсаря, то не правда, бо мы знаемъ, що слово Боже кажетъ: „Отдай Божескія Богу, а Кесарева Кесарю"; а подъ нашимъ цЪсаремъ найвЪрнЪйшій народъ на БуковинЪ. ... а мы Му также будемъ вЪрно служити отъ рода въ родъ. — Гнилички малыи. СлЪдують подписи.

Д-ръ Искр. Jabym prosił o skonstatowanie przy tym akcie, że wedle dotychczasowego wyniku rozprawy wypada, że tego pisma nie czytano i nikt nie czytał podpisując, a nawet

Szpunder nie słuchał, gdy mu Załuski miał odczytywac.

Пред. Ja nic potrzebuję konstatować, bo to każdy sam słyszał.

Hаум. Ja już miałem zaszczyt przy innej sposobnosci powiedzieć, co mysię. Przyznałem sie do tego w śledztwie, bo dziś nietylko nie mogę powiedzieć, żebym żałował tego, ale zupełnie przyznaję, że napisałem całkiem wedle mego przekonania. W tem tylko różnica, że co do prymatu papieża, to było tylko demonstracyą. Mówiłem Szpunderowi, gdym mu dawał to pismo, żem nie czytał drugi raz i on by nie czytał także, lecz aby tylko podpisali i podali. Dla tego to mówiłem, bo chociaż nie trzeba było podawać do konsystorza, bo w takich sprawach odnosi się tylko do Starostwa, ale ja dla tego tak uczyniłem, że to do Rzymu zakomunikują i tam zastanowią się, bo właśnie, gdy jest tendencyą Rzymu, by zjednoczyć wszystkich prawosławnych, muszą się zastanowić, dla czego unia nie jest możliwą. Aby się o tem przekonać, trzeba poznać przyczyny i tu właśnie są poniekąd te przyczyny. Ja przy innej sposobności miałem zaszczyt oświecić, ale nie użyłem tego jeszcze. Dzisiaj zaś przy czytaniu tego podania, muszę uzupełnić, by Wysoki Trybunał mógł mieć przekonanie, czy jestem winny, czy nie. Przyczyną napisania tego podania byla wlasnie walka z Zmartwychwstancami. a powodem do napisania posłużyła mowa naszego wielkiego patryoty Kaczały w Sejmie. On tam historycznemi datami najgruntowniej wykazazał, że największem nieszczęściem dla Rusinów i Polaków są Zmartwychwstańcy. Nigdy Jezuici, czyli drugiego nakładu Zmartwychwstańcy nie zrobili nic dobrego. Hiszpanie, naród dawniej słynny, dziś zacofał się w naukach i sztukach. U nas dla nich nic nie było lepszego jak zamykać cerkwie, wynajmować Żydom, co miało być zgorszeniem dla świata chrześciańskiego, zrobili Jezuici. Według mego najgłębszego przekonania Jezuici nie są apostołami chrześcijaństwa, tylko apostołami nienawiści, wszystko tak okazuje się. Wprawdzie jest dogmat „extra Romam salus nulla", ale ten dogmat niejako ironią rozumu. Przecież cerkiew jest matką wszystkich, ale to jest za ostry miecz w ręku Jezuitów. Nam Klemens VIII, powiedział: "O mei Rutheni, per vos totum orientem convertendum puto." Te słowa nie mogły się wykonać, bo aby Rusini mogli się z Rzymem miłością, braterstwem połączyć, nie trzeba było Jezuitów. Jezuici chcieli zniszczyć związki naturalne człowieka. Zwróćmy uwagę, że dziś jeszcze, w dzisiejszych czasach słyszymy — bo czytam pisma, a nawet miałem zaszczyt mówić z takimi, którzy piszą „religio schismatica est spelunca diaboli" — czy takim sposobem nawróci się kto. Przypomnijmy sobie te czasy, kiedy ci, którzy byli biskupami, podpisali się, by zaprowadzić unię, gdy ich się pytano, czy przystępują, przystępują, mówili — bo muszą. Wydarza się taki wypadek. Dnia wczorajszego umiera mi ojciec, a ojciec był szyamatykiem — kochałem go, chciałem urządzić nabożeństwo, lecz niestety nie można, bo on potępiony. Umarlo dziecko, nie mozna sie zan pomodolic, bo szyzmatykiem. Słyszałem, że Jezuici zgorszeni są, że my w parastasach naszych mamy biskupów naszych od początku chrześciaństwa tj. prawosławnych i unitów razem i przy pewnych sposobnościach za nich się modlimy i czyż my mamy dła ich przyjemności wyrzucić wszystkich świętych nieunitów, którzy mieli wielkie poszanowanie u ludzi, oniby teraz musieli wszyscy pójśó ad Calendas Graecas, bo to szyzmatycy; pytam się, taka unia może się kiedy utrzymać, jeżeli tylko trzech świętych może się prześliznąć, jak Andrzej, Piotr, Mikołaj, a resztę wszystkich wymazano, czy to sposób, byśmy zaprowadzali unię? Gdyby się kto zapytał, czy możliwa unia z Rossyą, powiem, niemożliwa przy dzisiejszem jezuickiem postępowaniu z tej przyczyny, bo gdyby dziś Rossya chciała przyjąć unię, musiałaby powiedzieć, ty masz tyle a tyle świętych, a resztę musisz kasować. Któryż Rossyanin nie powie, że Aleksander Newski, Sergij nie jest świętym? Taką chcą nam dać wiarę bez miłości, a wiara bez miłości jest niczem, bo apostoł Paweł powiada: Sa trzy cnoty na niebie: wiara, nadzieja i miłość, a najważniejsza milosc, a więc przy takich warunkach niepodobna unii zawrzeć z rzymskim kościołem — musi nastąpić przemiana, musi nastąpić miłość, która wszystkich chrześcian zbliży.

Wysoki Trybunale ! Na tem miejscu siedział prawosławny ks. Dymitr Mitrofanowicz i on powiedział, że gdy do niego przyszli ci ludzie, przedkładając mu chęć przejścia na prawosławie, on nie powiedział, że wasza wiara taka a taka, lecz rzekł: Братья, каждая вЪра христіянская ведетъ до спасенія ! — tak zeznał Załuski także. „ВсЪ мають до христіянства приступати съ любовью, бо она духъ христiянства и у насъ не пролялася ани кропля крови, коли св. ВладамЪръ принялъ хресгь." Otóż u nas była chrześciańska wiara miłością ugruntowana, nie tak, jak zachód szerzył na wschodzie chrzęściaństwo ogniem i mieczem, tak bowiem rozszerzali wiarę krzyżacy.

Ten duch krzyżacki musi być teraz zwalczony, musimy trzymać we wschodnich cerkwiach ducha miłości i tak rozszerzać światło prawdy — my modlimy się za wszystkich prawosławnych chrześcian, otóż my cytujemy, że u nas prawosławni są, a przecież to nie jest szyzma, bo inaczej ten punkt wydalonoby z książek, dalej modlimy się „и о всЪхъ иже о ХристЪ братіи нашихъ," otóż o wszystkich którzy w Chrystusa wierzą, tj. za lutrów, raskolników, za wszystkich,

którzy mają miano chrześcianina. Polskie dzienniki głoszą, że to moja idee fixe, tak moją ideą jest, że musi istnieć sprawiedliwość, bo inaczej nie może być miłości, a to nastąpi, gdy porzuci się politykę jezuicką. Skorośmy zobaczyli Zmartwychwstańców, to zaraz i misye. Do mnie także przychodzili i mówili o misyach, a był taki wypadek, że dwie osoby dostały obłąkania umysłu po tych misyach. Teraz znowu zaczynają coś podobnego. Cóż oni mówią. Pytają się mnie, czy to prawda, co mówią Jezuici, że czyściec jest coś strasznego, i że tam wchodzi się na długie bardzo wieki i że była nauka ich taka, że za najmniejszy grzeszek idzie się do czyśćca i tam piecze sie, 5,000.000 lat. (Веселость).

Предс. Niech pan nie rozwodzi się, ale ogólnikowo.

Наум. Ja myślę, że to są ciekawe rzeczy.

Предс. My dla samego słuchania nie siedzimy.

Наум. То należy do obrony.

Предс. Ja nie odmawiam swobody obrony.

Наум. Gdzie to 5 mil. lat, to się zdaje, 5 mil. lat — głoszą kaznodzieje. — W Ringteatrze może dwie minuty męczyli się ludzie i już cały świat był oburzony, a Bóg, nieskończona dobroć, miałby 5,000.000 lat męczyć człowieka. — To jest charakterystyką Jezuitów, że oni są specyalistami co do piekła (великая веселость) i dziś dostałem ich pismo, w którem dowodzą, że piekło jest w środku ziemi w oddaleniu od powierzchni na 4000 mil, a syn mi pisze, że geografia uczy, że średnica mniejsza (веселость).

Предс. То było przedtem.

Наум. Nie.

Предс. Jak ja mówię, to nie przerywaj pan, obaj mówić nie możemy.

Наум. Ja wiedziałem o tem, сo to są Jezuici, to było sprawą cywilizacyi, aby religię oczyścić od jakichś błędów. Proszę Wys. Sądu, dziś we Francyi zupełnie rozgościł się ateizm, a sprowadziły go właśnie takie malownicze opisy piekła — czego niestety nie ma w żadnem piśmie świętem, ani u św. Ojców, — to są wymysły jakiegoś bractwa, które na swoją rękę robiło propagandę i dla oręża. Ja muszę o czemś wspomnieć, co jest moim obowiązkiem. Gdy się pojawili Zmartwychwstańcy, wiedziałem, że przyjdzie do walki, a jeszcze z raowy Kaczały zobaczyłem, że się do walki gotuje. Najbardziej mię to spowodowało do wystąpienia i do tego, że coś wielkiego będzie. Byłem raz zaproszony na herbatę do p. marszałka ks. Sapiehy. Ks. pani, jak wiadomo, z każdym z gości coś mówiła. I do mnie przystapila, a pokazuhe na wloscian, powiada: Bardzo milo ich przyjmuje. Byl tam Kowbasiuk i inni. Ja pytam: dla czego ? Wie ks. pr., ja ich jedynie dla tego tak kocham, ze są najreligijniejsi, że tak się modlą, że oni w całem życiu kierują się religią, przykazaniami Bożemi. Ja powiadam: Księżno pani, prosty lud zawsze wierny religii. Ona na to: Myli się ks. proboszcz, my mamy naszą majętność we Francyi, tam jest kościół. W niedzielę nikogo nie ma w kościele ze wsi, oprócz naszej służby wyższej iuteligencyi. Chłopa tam nie zobaczysz, ksiądz tam nie ma w niedzielę nic, wszystko robi, nikt nie myśli o duchownych potrzebach, ale to nic koniec — trzy części tych ludzi niechrzczonych, więc są poganie. Niezawodnie powiedziałem, lecz pomyślałem sobie, zkąd to przyszło, przecież tam pełno Jezuitów, przecież Moliere tak ślicznie to opisuje, taż to arcychrześciańskie państwo, a to tymczasem ateiści, gdzie byli Jezuici, a dzisiaj w szkołach już nawet krzyż nie może być we Francyi, nie może być obraz Chrystusa — więs pocóż tu przyszli, czy chcą to samo zrobić i tu, też podkopać religię. To było moje przekonanie i z tem przekonaniem podjąłem walkę z Zmartwychwstańcami, Jezuitami, w interesie humanizmu, religii, miłości. Gdyby nie Jezuici, nie byłoby między Polską a Rusią tyle starć. Te dwa słowiańskie narody byłyby dokazały wielkich dzieł i inne narody byłyby się na nas zapatrywały. Wszystkiemu winni Jezuici. Każdy Rusin, gdyby umierał a dowiedział się, że idzie Jezuita, schwycił by się jeszcze raz i powiedział „odejdź." Nie chcę ja przewidzieć wszystkich nieszczęść , jakie nastąpią z wkroczeniem Jezuitów do Dobromila. Oni chcą zreformować — czyż u nas niema metropolity, człowieka tak zacnego, świętego, który jest w swoim zawodzie — oni chcą wszystko wziąć pod swoją władzę.

Nienawistni Rusi Jezuici pod nazwą Zmartwychwstańców, których przemyski biskup Maciej ogłosił jako politycznych działaczy, pojawiają się jako najwyższa władza naszej cerkwi i obejmują nad nią kontrolę wbrew niezaprzeczalnym prawom naszego metropolity. Mało tego, dziś już zwycięzko wciągają do Dobromila, wchodzą w posiadanie majątku naszej cerkwi, podbijają pod swoją władzę poważny nasz zakon Bazylianów, biorą go w kuratelę... Precedens już jest, za Dobromilem wezmą Hoszów, Buczacz i t d., wcisną się do seminaryi, do św. Jura, wyznaczą tak samo, jak tym niezbędnie potrzebnym Bazylianom w Dobromilu, dla obuczenia ich kandydatów Polaków na trony biskupie obrzędów cerkiewnych, podobną alimentacyę i metropolicie za to, aby im święcił ich wychowańców, wziąwszy i jego dobra w swoje ręce... Czy na to wszystko może Ruś nasza patrzeć obojętnie, ba moze jeszcze calowac kraje odziezy jezuickiej ? I dlugo to jeszcze moze taka nieszczesna Unia potrowac w objesiach OO. Zmartwychwstancow, za którymi stoi Rzym i wszelka powaga świecka?!

Nas reformować nie potrzeba, oni chcą wprowadzić miłość, braterstwo, — mili bracia , czemże wy to zrobicie, nienawiścią. Zakazują brodę nosić, — nie chodzi mi o to, bo ja mogę być i bez brody, ałe brodu by się zdała, bo chodzić w gminie po 2 mile do chorego w zawierzuchę, — byłoby bardzo korzystnem ją mieć. Widzimy, że królowie, cesarze zapuszczają brody, nasz czcigodny metropolita nosił także brodę w Rzymie, a potem ogolił, ale to wszystko nic, — najważniejsze miłość, braterstwo przeciw duchownej nienawiści, bo szyzma to piekło. A jak tu ślicznie powiedział ks. Mitrofanowicz. W tym ducha tej wschodniej cerkwi działaliśmy na naród i mój wielce szanowny metropolita, nie myślcie, żeby nie działał na tem polu. On był w Konstantynopolu, mówił z patryarchą, czy nie moglibyśmy się złączyć, żeby to było możliwe, a moim celem byłoby umożliwić (mówił ks. metr.)-—a to u mnie jest zbrodnią i za to mię aresztują. Chętnie to przyjąłem i życzyłbym sobie, aby to, co myślę i działam, się urzeczywistniło, a zdaje mi się, że to nie jest złym czynem.

To są moje uwagi.

Прок. Co do tych 2 manuskryprów „Polen und Ruthenen" i „Ausnahmszustand in Galizien," ja upraszam o odczytanie tylko początkowych ustępów z "Ausnahmszustand in Galizien."

Предc. Nie wiem, czy panowie czytali (къ защитникамъ).

Д-ръ Искр. Ja czytałem, z mojej strony zauważam, że ustępami czytać, nie ma całej myśli i celu, dla tego sądzę, albo całe odczytać, albo nic.

Д-ръ Луб. Ja także.

РЪшено прочитати, а судья Литвиновичъ въ цЪлости читаетъ „Ausnahmszustand in Galizien."

Предс. Diesen Artlkeł also haben Sie geschrieben ?

Добр. Ja. Es mag sein, dass dieser Artikel zu scharf verfasst ist, es ist aber schon geschehen, dennoch habe ich es nie geglaubt, dass ich in Folge dessen іn's Gefängniss komme. Ich habe unter dem Eindrucke der vorgenommenen Hausdurchsuchung und zwar in der grössten Entrüstung geschrieben.

Д-ръ Луб. Herr Hofrath ! Sie haben gesagt, dass Sie dies unter dem Eindrucke der Revision geschrieben. Hätten Sie das geschrieben, wenn die Revision nicht stattgefunden wäre ?

Добр. Ich sage immer die Wahrheit. Ich gebe zu, dass der Artikel ein wenig zu scharf ist, aber damals war er mir nicht zu scharf. Es kann sein, dass ich diesen Artikel nicht geschrieben hätte, wenn man die Hausdurchsuchung nicht Vorgenommen hätte.

Прок. Haben Sie die Handschrift überschrieben?

Предс. Ich will die Bemerkung machen, dass in dem Artikel manche Aenderungen vorgenommen sind.

Прок. Wann wurde der Artikel verfasst und für welche Zeitschrift ?

Добр. Für die "Neue Freie Presse" woltte ich es schreiben. Als ich es geschrieben, änderte ich so Manches, was ursprünglich zu scharf war, und sich nachträglich anders dargestellt hat. Ich sage es, obgleich ich es verneinen konnte. Es war in der grössten Entrüstung geschrieben, und dennoch ist darin nicht ein Wort, woraus man auf Hochverrath schliessen könnte.

Сов. Маев. Ich sehe in diesem Artikel Einzelnheiten über die Hausdurchsuchung in Skałat, über das Protokoll der Zbarażer Bezirks-Hauptmannschaft. Wie sind Sie zu diesen Kenntnissen gekommen, zumal es den 20. Jänner geschehen und Sie am 20. Jänner bereits darüber geschrieben haben?

Добр. Der Artikel ist bei weitem später geschrieben worden.

Маев. Aber woher sind Sie zu diesem Material gekommen?

Добр. Ich habe es aus dem Hörensagen und aus den Zeitungen erfahren und deshalb sind darin auch Unrichtigkeiten enthalten.

Маев. Ich habe geglaubt, dass darüber Ihnen berichtet wurde.

Добр. Nein, denn sonst hätte ich schon zum Drucken gegeben.

Маев. Sie haben gesagt, dass Sie diesen Artikel aus Entrüstung über die bei Ihnen vorgenommene Hausdurchsuchung geschrieben haben. Warum haben Sie also nicht nur über diese Hausdurchsuchung geschrieben, sondern auch über Anderes , was vor Jahren geschehen ist, wie zum Beispiel darüber, was in Zbaraż geschehen, über die Thatigkeit des Załuski, über die Orgel.

Добр. Wenn man etwas schreibt oder sagt, so will man es gewöhnlich auch begründen, also ich wollte es auch beweisen, weil bei uns der Uebertritt zum gr. or. Ritus eine alte Sache ist, davon habe ich schon längst gesagt. Der Richter hatte das Recht gehabt, einen jeden zu fragen, ob er willig ist, zum anderen Ritus zu übertreten. Das war aber früher, jetzt geschieht es noch in Grosswardein, dass man alle Tage Jemanden zur Union, oder zur orthod. Kirche übertreten sieht.

Маев. Also dies wussten Sie nur vom Hören?

Добр. Ja.

Д-ръ Искр. Haben Sie sich mit Correspondenzen beschaftigt ?

Добр. Nein. Dazu bewog mich nur diese Erregung, denn bis nunzu wusste ich nichts von einer Revision. Der Polizeikommissar sagte mir, dass er meinen Sohn suche. Manchmal schreib' ich etwas, aber das thue ich nur aus Lust.

Д-ръ Искр. Es war also nur eine Art von Belustigung, etwas zu schreiben. Ich bitte nur zu sagen, was für Beschäftigung sonst hatten Sie in Lemberg?

Добр. Oekonomische Studien.

Д-ръ Искр. Sie wollten also ausruhen?

Добр. Natürlich, aber nicht schlafen.

Маев. Unter Ruhe begreife auch ich das Schlafen nicht. Aber eben aus diesem Artikel, aus der Darstelluug der Verhältnisse zwischen den Polen und Ruthenen scheint hervorzugehen, dass Sie Unruhen zwischen den beiden Völkern stiften wollten. Es wäre also vielleicht angezeigt, das nicht zu schreiben ?

Добр. Ich begreife nicht, warum ich da eigentlich Zwietracht sähen sollte? Ich gestehe nur das ein, dass es nach der Hausdurchsuchung war und deshalb der Artikel anders ausgefallen ist, als er ausgefallen wäre bei anderen Verhältnissen. Іn Wien lebte ich mit allen Slaven in der schönsten Eintracht, warum sollte ich hier Entgegengesetztes thun? Aber der Mensch wird immer empfänglicher für Alles, wenn er so viel zu ertragen und zu leiden hat!

Пpедс. читаетъ дальше въ польскихъ переводахъ:

Telegram Mirosława Dobrżańskiego z dnia 6. lutego 1882 do szwagra Gierowskiego: „Odpowiedź zapłacona — Gierowski, Lwów Karmelicka 4. „Gołos" otrzymał telegram o uwięzieniu ojca i siostry. Co to znaczy? Dobrzański."

Protokół rewizyi u ks. Ogonowskiego zawiera wzmiankę, że „znaleziono 94 kart korespondencyjnych i 110 listów obojętnej treści — i uwagę, że listy od Olgi Hrabar (na które u niej recepisy się znalazły), zapewne zawczasu dostały się w przechowanie osób trzecich."

List Mirosława Dobrżańskiego do matki w Czerteżu z dnia 24. Stycznia jest odpowiedzią na telegraficzne zawiadomienie o pierwszej rewizyi i zawiera między innemi: „Zawsze mówiłem, że Austrya jest państwem policyjnem — macie teraz dowód ad oculos. — Biedna Olga!.. może będzie teraz wyleczoną z bezgranicznego uwielbienia dla austryackich stosunków. Chcieliście koniecznie przenieść się do Lwowa i otóż macie — policya tak „mir nichts, dir nichts" wpada do pomieszkania... Takie rzeczy u nas nie uchodzą — urzę dnik policyjny, który bez upoważnienia przedsiębierze rewizyę, u nas zostaje natychmiast wydalony. „Die Herrn Polen scheinen aus lauter Furcht vor Ignatiew schnelle Katharinka bekommen zu haben..." Ci Panowie Dobrodziejowie „Die Pan Dobrodzieje" powinni wiedzieć, że departament paszportowy jest w naszem ministeryum i że ich listy z Galicyi do Kongresówki i odwrotnie dochodzą regularnie. Dobrze by było, aby die „Pan Dobrodzieja" przestrzegali tej samej zasady itd...

List do Szpundera opiewa :

„Czcigodny gospodarzu! Dwie gromady: Stare Bohorodczany i Czerniowce idą waszym śladem i podały się do konsystorza na prawosławie. Nie powinniście więc teraz odstąpić pod żadnym warunkiem od waszego postanowienia. Nie potrzebujecie się niczego obawiać, bo już niemieckie gazety za wami się wstawiły. Wasz Mikołaj dr. Naumowicz."

Odezwa do Prezydyum Namiestnictwa od Starosty w Kołomyji o rewizyi u p. Biłousa: „Nic podejrzanego nie znaleziono, ale domyślać się należy, że było, ale dobrze sprzątnięto."

Марк. Czy w odezwie kołomyjskiegó Starostwa jest powiedziane, że kilka razy rewizya przedsięwziętą była np. u sędziego Reszytełowicza, czy były przy tem aresztowania?

Предс. Со panu do tego?

Д-ръ Дул. Tu jest powiedzianem, ze rozmaite korespondencye ukryto, także korespondencie Trembickiego; więc jabym chciał i prosił, by zawezwać p. starostę, by to zeznał.

Прок. W tej odezwie tylko domysły.

IIродc. (читаетъ). Już dawno na wieść o rewizyi wszystko poukrywał.

Д-ръ Дул. Właśnie o to chodzi, że domyślać się należy, że „poukrywał."

Прок. Ja się sprzeciwiam wezwaniu tego świadka, bo ta odezwa nie daje powodu, bo wyraźnie mówi: „domyślać się należy."

Предc. Dalej Nr. 63, odezwa Dyr. poczt we Lwowie. Przysyła list do ks. Cybyka, przytrzymany na poczcie. Adres: Cybyk, przy ulicy Miodowej w Warszawie, data 14. stycznia, — pisze o nieszczęściu halickiej Rusi, o uwięzieniach i prosi o najszybszą pomoc Rossyi. Bez podpisu.

Д-ръ Искр. Jabym prosił o wyjaśnienie jakim sposobem został ten list przytrzymany?

Предc. W skutek wezwania sądu z dnia 4. lutego.

Д-ръ Искр. Dla mnie niejasno, jak sąd może wiedzieć, czy nadano na pocztę jaki list ?

Предc. Sąd kazał wszystkie listy, należące do tej sprawy, przytrzymywać i dostawiać (веселость).

Odezwa Starostwa w Zbarażu z 6. lutego 1882 l. 35. Na wezwanie telegraficzne, otrzymane na dniu 4 lutego, zarządziłem natychmiast rewizyę domową. Ołeksa Załuski został odesłany 5. lutego, toż samo Iwan Szpunder. U Iwana Szpundera znaleziono list od Załuskiego, ostrzegający

go przed dochodzeniem, list od ks. Naumowicza o wypożyczeniu 150 zł. i list od syna Stefana, czy przeszli na prawosławie ? U Ołeksy Załuskiego znaleziono doniesienie o niewiadomej osobie, potem od Horbaczewskiego, medyka z Wiednia, dalej list do Siedleckiej gubernii, koperta z listu do Teraspola, list od Płoszczańskiego, w celu przyjęcia 2 chłopców do bursy. Ogólna suma 57 sztuk.

Площ. Co do listów pisanych do Załuskiego o przyjęcie do bursy nie wspominałem, bo to małej wagi.

Д-ръ Искр. Pozwolę sobie zapytać p. Załuskiego o bliższe szczegóły aresztowania, bo to ważne dla obrony. Wysoki Trybunał zezwoli zapytać, w jaki sposób aresztowano, bo przy odstawianiu działy się...

Предc. То nie należy tutaj.

Д-ръ Искр. Во były nadużycia.

Предc. То w innej drodze może być wniesione zażalenie w tej sprawie.

Nr. 70. Odezwa Dyrekcyi policyi we Wiedniu z 7. lutego. Na telegram Namiestnictwa przedsięwzięto rewizyę u Włodzimierza Naumowicza. Jest także protokół jego przesłuchania. Zabrano 2 listy, 2 recepisy i bilet ruski, 3 wizytowe karty, 2 w rossyjskim jezyku.

Nr. 88. Przypomnienie urzędowe. W poufnej drodze udziela się c. k. Prokuratoryi list Mirosława Dobrżańskiego z Petersburga do Redakcyi „Gazety Narodowej."

Д-ръ Луб. Prosiłbym pokazać p. Dobrzańskiemu, czy to jego syn pisał?

Добp. Ja.

Предc. Note des Bahnhof-Postamtes in Krakau. Присылаетъ списокъ писемъ Владим. Наум. изъ ВЪны въ Скалатъ, которыи туда переходили и 2 рекоммандованыи для „Слова" и „Пролома." Также одно письмо изъ Москва къ В. Грабарю, сыну Ольги. Одно письмо подъ шифрами Е. Z. и одно рекомандованое письмо къ Ив. Наумовичу въ СкалатЪ.

Наум. Nie otrzymałem tego listu.

Предс. Właśnie w spisie tym jest podana data 4. stycznia, a w urzędzie pocztowym w Skałacie nie ma takiego listu.

Прок. Proszę ks. proboszcza, czy nie mógł być ten list z Petersburga?

Наум. Raz pisałem do p. Mirosława, a raz do „Министерства Иностранныхъ ДЪлъ" о paszport, ale z Petersburga żadnego listu nie otrzymałem.

Прок. Może to odpowiedź na paszport?

Наум. Być może.

Прок. Ks. proboszcz pisał 9. stycznia, a to jest 4. stycznia, więc odpowiedź być nie może.

Наум. Naturalnie.

Предс. 107. Odezwa Dyrekcyi policyi we Lwowie z 9. lutego. Niema dokładnej wiadomości o działalności p. Dobrżańskiego, tylko że zachęcał do dawania wieczorków i młodzież ruską także, a mianowicie z Audykowskim i Włodzimierzem Łucykiem schodził się. Sie haben also Professoren und Jugend aufgefordert ?

Добр. Ob es Professoren oder Jugend war, das war alles egal, ich forderte im Allgemeinen zur Thätigkeit auf, aber sollte ich zu Kränzchen aufforden, das weniger.

Площ. Ja stanowczo zaprzeczam, by kiedyś taka propozycya była ze strony p. Adolfa Dobrżańskiego postawioną, zwłaszcza, że on ma lokal za szczupły na to.

Предc. Odezwa sądu kraj. karnego we Wiedniu z 10. lutego. O wysłaniu Wł. Naumowicza do Lwowa.

Odezwa z Dyrekcyi policyi we Wiedniu o ponownej rewizyi, przy czem był tłómacz Polak. Również Dyrekcya pocztowa i telegrafów zawiadamiają, że wszystko wysłano do Lwowa.

Odezwa telegraf. Wladimir Naumowicz ist als Hochverräther zu verhaften, Haus zu untersuchen und Alles in Beschlag zu nehmen..

Odezwa z Neubau z 10 lutego. Durchsuchung. Взято 3 рецеписы, 2 письма, 1 русское и 1 польское. Constitutionelle Zeitung und Tagblatt.

113.Note des Postamtes zu Neubau. Письмо изъ Россiи.

123. Odpis rełacyi Starostwa w Samborze. Doniesienie o witaniu p. A. Dobrzańskiego —przez burmistrza Kasparka. Kapitan Łoziński widział p. A. Dobrzańskiego w Łupkowie, witającego się z dwoma księżami i domyśla się, że to byli księża gr. kat. (веселость). Kapitan pytał się A. Dobrzańskiego, czy niema znajomych. On odpowiedział, że ma wielki majątek, a teraz jedzie do Lwowa. W Chyrowie oczekiwało A. Dobrzańskiego wiele ludzi, jednak szczegółów nie chciał wydać, bo jako Rusin, kapitan Łoziński, nie chciał kompromitować (веселость). Lepiej by to powiedział kapitan stryjskiego pułku, którego nie znamy nazwiska.

Добр. Das ist nicht einmal des Wortes werth. Es ist möglich, dass jemand mir entgegenkam und mich begrüsste, aber es ist Schade urn die Worte.

Д-ръ Луб. Prosiłbym o uzupełnienie tej odezwy, bo jeśli na stacyach ludzie wychodzą, to niech wykaże gdzie, kto?

Предc. (читаетъ). Garnisons-Gericht in Przemyśl. Protokoll mit Łoziński, Hauptmann im 77. L. I. R. Er führte den Urlaubertransport aus Bosnien nach Sambor. Mit ihm reiste ein Hauptmann des 9. Stryjer Regimentes. In Łupkow stiegen sie beide aus und erblickten einen alten Herrn, der mit zwei Geistlichen sprach. In einiger Entfernung stand mit grosser Ehrfurcht ein Jude und hielt ein Pelz fur den Herrn. Der Jude sagte, der alte Herr wäre „Hofrath Dobrjański."

Auf den Eisenbahnstationen steckte er den Kopf heraus und grüsste. In Zagórz waren zwei bis drei Geistliche, mit denen er sprach. Von dem Hauptmann über Familien-Verhältnisse befragt, gab er zur Antwort, dass eine seiner Töchter verheiratet sei (веселость). Er erzählte, er reise nach Lemberg. Ueber Politik wurde es nicht gesprochen. Es fiel mir ein, dass er überall begrüsst wurde, aber Ansammlungen von ruthenischen Geistlichen waren keine.

Добр. Ich sage ja, wenn irgendwo ein Bekannter war, so grüsste er mich.

Предc. Со się tyczy, drugiego kapitana, to jest odezwa ze stryjskiego pułku, że wtedy żaden kapitan nie jeździł do Węgier, później, że może kapitan Sergier z wód jechał.

126. Odezwa urzędu pocztowego w Zbarażu z 7. lutego 1882, 2 ruskie gazety i list do Załuskiego przesyła. List obojętnej treści Załuskiemu wręczono, a tu jest Nr. 8. „Słowa" i Nr. 2. „Prołomu."

Прок. Adres litografowany ?

Предc. Tak. Г-нъ Залускій гражд. въ ЗбаражЪ.

Д-ръ Луб. Może ekspedycya zmieniła adres, bо „НадЪя" nie istnieje więcej.

Предc. Teraz odczytanie protokołów i listów.

Прок. Jabym prosił tylko o skonstatowanie, że były listy.

Защ. Myby także prosili skracać.

Предс. Listonosz Ciszek donosi: dwa listy pieniężne do A. Dobrzańskiego, a kilka do O. Hrabar. Bazyli Kapuściak listy rekomendowane i nierekomendowane od października do stycznia z Węgier do O. Hrabar. Pan A. Dobrzański bardzo mało dostawał listów i to z Węgier.

O. Hrabar zwykle czytała w osobnym pokoju a A. Dobrzańąki palił fajke (веселость). Karol Krupa prawie codziennie gazety rossyjskię nosił, A. Dobrzański listy z Węgier dostawał, a O. Hrabar z Rossyi.

Al. Chorain nosił codziennie gazety i często listy z Węgier do A. Dobrzańskiego, a z Rossyi do O. Hrabar.

Anna Rusin, kiucharka od stycznia, przed tem w Czerteżu. Panowie nie przychodzili, tylko listonosze, ale nie wię treści listów (веселости). Protokol rewizyi u ks. Andrejczuka.

Прок. Ja odstępuję.

Д-ръ Искр. Ja konstatuję, że była rewizya, bo właśnie o to chodzi, że wiele rewizyj było. (шопотъ)

Предc. Żadnej korespondencyi nie zabrano, miał tylko korespondencyę z bratem, profesorem gimn. w Białobereżce.

37. Odezwa Dyrekcyi policyi we Lwowie. Emanuel Hrabar był posłem na sejm w roku 1876 i 1875 we Węgrzech, ale za oszustwo oskarzony, uciekł do Rossyi.

Zeznania komisarza pol. Bleima i rewizora Terleckiego. Opisuje rewizyę u p A. Dobrzańskiego. Terlecki zauważał, że p. Olga Hrabar rzuciła listy do pieca, wyjął zaraz i doniósł komisarzowi.

Ольгa. Ich habe gemeint, dass er wahnsinnig ist, denn Niemand war schon im Zimmer.

Предс. Wie ist er hineingegangen. — Er sagt, dass Sie hin und hergiengen — also er musste gewesen sein.

Ольга. Natürlich, wenn es so ist.

Добр. Es ist ein Glück, dass die Briefe nicht verbrannt sind, denn man weiss, um was es sich handelt, aber es wäre viel besser, waren sie alle unversehrt geblieben.

Предc. Zeznania komisarza Karola Bleima (познЪйше онъ самь есть переслуханъ).

Ольга. Es ist dort gar nichts von den Familienbriefen erwähnt? Wo ist ein Brief von meinem Bruder, der bei der ersten Durchsuchung saisirt wurde?

Пpoк. Reszta korespondencyj jeszcze u mnie. — War der Brief von Belang?

Ольга. Ich finde keinen von Belang.

Прок. Bei der ersten Hausdurchsuchung waren noch andere Briefe in Ihrem Schreibtische und warum wollten Sie nur eben diese 7 von Ihrem Bruder verbrennen, die auch minderen Daturas waren?

Ольга. Es war ein Zufall, denn diese hatte ich eben in der Hand.

Mаев. War Ihnen der Zweck der Kommission nicht bekannt?

Ольга. Ja, der Zweck war bekannt. Sie sind hinein und ausgegangen und schienen etwas zu suchen.

ЗасЪданiе закрыто въ 2. ч. 15 минуть пополудня.