Стенографическiй отчетъ изъ судовой росправы по дЪлу Ольги Грабарь и товарищей
Главная	Движения	Регионы	Деятели	Ссылки	Отзывы	Форум
"Стенографическiй отчетъ изъ судовой росправы по дЪлу Ольги Грабарь и товарищей."

Двадцатъ третье засЪданіе
(8. іюля н. с. — начало въ 8 ч. 30 мин. утра.)
ДальнЪйшее чтеніе актовъ.

287

Д-ръ Луб. Proszę rozprawę rozpocząć, chociaż niema jeszcze p. kolegi Dulęby, my substytujemy się wzajemnie. Д-ръ Искр. вносить, щобы спросити Дирекцію полиціи, по якому поводу послЪднее, вчера предложенное письмо М. Добрянското не присоединено къ актамъ. Предс. Trybunał poweźmie uchwałę nad tym wnioskiem później. Приступлено по семъ къ дальнЪйшему чтенію актовъ: 90. Prokurator zrzeka się. 89. Zeznania ks. Stefana Kobylańskiego w Staromieszczyźnie. Bardzo korzystne dla p. Nyczaja. 91, 92, 93, nie czytano. Сконстатовано предсЪдателемъ на основаніи отзыва Староства въ Черновцахъ, що не о "Черновцахъ" упоминается въ письмЪ д-ра Наумовича, яко переходящихъ на православіе, лишь о „Черновцы" коло Старыхъ Богородчанъ. Прокуроръ сголошуетъ отступленье отъ читанья слЪдующихъ актовъ, означенныхъ въ списку числами: 108, 109, ПО, 116, 117, 124, 125, 128, 132, 133, 134, 135. 136, 137, 139, 141, 146, 151, 176. Д-ръ Искр. Zgodziłbym się, gdyby pan prokurator odstąpił ód wszystkiego, co jeszcze ma być odczytane. Ż wymienionych przez pana prokuratora muszę obstawać jednak za odczytaniem z tego, co pan prokurator chce mieć nie czytanem, a mianowicie: 117, 124, 132, 134 135, 139, 151, 176. ПредсЪдатель заявляетъ, що между тЪмъ послЪдуетъ дальнЪйшее чтеніе за исключенiемъ всказанныхъ черезъ прокурора, а относительно заявленія д-ра Искрицкого послЪдуетъ рЪшеніе познЪйше. 94. Protokół rewizyi u pana Płoszczańskiego. ПредсЪдатель на желаніе д-ра Лубинского констатуетъ, що ничого подозрЪтельного не найдено. 96. Отозва Митрополитальной консисторіи съ приложеніями. На согласіе сторонъ предсЪдатель предетавляетъ содержаніе. Mowa jest о ks. Herasymowiczu że z jego powodu podała gmina Hniliczki małe podanie do konsystorza o odłączenie od gminy Hniliczki wielkie. Podanie to złożono do aktów, a dla zbadania tej sprawy delegowano komisyę duchowną. 99. Zeznania Juliusza Opolskiego. Za zgodą p. prokuratora i obrońców przewodniczący po daje treść : Opolski, poczmistrz, o Załuskim podaje, że od czasu, jak zaczął prenumerować ruskie gazety, przestał mówić po polsku, a mówił ciągle po rusku. „Działalność jego z ks. Naumowiczem była moskalofilską." Załuski miał się wyrazić, że tam (w Rossyi) lepiej, a tu źle. Зал. Такъ не були — я не знаю, якъ и. почтмейстеръ могъ то сказати; я говорю по русски и читаю русскіи газеты, то правда, а по польски не говорю, бо не умЪю, але не для того, що читаю русскіи газеты. 100. Zeznania Michała Dobrotwora. — Załuski był przeciwnikiem ks. Kosteckiego, prosił Boga, aby Rossya w wojnie z Turkami wygrała. Jakiś magnes ciągnął go do Rossyi. Na cesarza naszego z ust Załuskiego nic nie słyszałem. Nr. 101. 102. 103. 105. не содержатъ ничего для дЪла важного. Судья Литв. къ Залускому. Вы маете надЪю до Кіева поЪхати ? Зал. Чому нЪ, еще поЪду. Литв. За чіи гроши ? Зал. Якъ Богъ дасть ! Литв. Вы бЪдни? Зал. Я пЪшкомъ пойду. 10 злр. выстарчитъ, акъ не буду мати своихъ, то собЪ пожичу. 106. Сознанія свЪдЪтеля Олексы Задуйки о побытЪ Залуского въ ПочаевЪ. 107. Добротворъ оповЪдаетъ о ШпундерЪ, що не былъ въ добрыхъ отношеніяхъ съ о. Костецкимъ. 152. Nota urzędu gminnego o odbytych wyborach do Rady gminnej w Zbarażu. Przewodniczący konstatuje tylko czas, w którym się odbyły te wybory. 153. Nota urzędu pocztowego w Zbarażu o tem, że Załuski bardzo mało korespondował. 104. Zeznania Władysława Mąciszkiewicza. Opowiada, że przy wyborach na posła, gdy świadek za kandydaturą Grocholsldego agitował i powiedział: "Kto za Grocholskim, ten za cesarzem naszym, a kto za ks. Naumowiczem, ten za carem rossyjskim." Szpunder miał powiedzieć, to niech będzie za carom. Шпун. Я такъ не казавъ, я казавъ, що бы за о. Наумовичомъ голосовали. 112. Zeznania Błażeja Tracza o pobycie Załuskiego w Poczajowie, który dodaje, że nie

288

wie, co tam Załuskiego może ciągnąć, tam takie obrzędy, że wstręt wywołują. 113. Ничего важного. 154. Nota c.k. Starostwa o wyborach. Wybrany Grocholski, kontrakandydat ks. Naumowicz. 115. Zeznania Zipsera, rewizora policyjnego w Zbarażu. O agitacyach Załuskiego słyszał od ludzi. Był on zawsze przeciwnikiem ks. Kosteckiego. Żydki opowiadali, że Załuski czyta ruskie gazety, przedstawił mi się jako „moskal," bo on jeden mówi po moskiewsku "pocztenie," a nie jak wszyscy „Sława Bohu." 95. Odezwa Starostwa w Zbarażu z 10. lutego 1882 l. 39. Przedkłada list bezimienny do ks. Kgsteckiego, który był z pogróżkami. Użytku z tego listu ks. Kostecki nie robił. 121. Zeznania Besarabowicza, gospodarza ze Skałatu, o założeniu czytelni ruskiej tamże. Członkiem czytelni nie był, mogli być tylko Rusini. Ks. Naumowicz zawsze tam przesiadywał. Наум. Jest tu mowa o założeniu czytelni. Założoną została według wszelkich formalności. Powiedziano, że nie było można tylko Rusinom do niej należeć, to fałsz, można było wszystkim należeć, nawet żyd jest członkiem tej czytelni, nauczyciel żydowski. Mnie się zdaje, że są także członkowie łacińskiego obrządku. 117. Zeznania Morąga, ks. łacińskiego w Skałacie. Opowiada z wszelkiem uznaniem dla ks. Naumowicza o jego uczynności dla ludu, — był dobrodziejem miejscowej i zamiejscowej ludności — doświadczał świadek sam tego nawet. Polityki w kazaniu ks. Naumowicz nigdy nie naruszał — mówił tylko raz o stowarzyszeniu Czerwonego Krzyża. Д-ръ Луб. Ażeby nie przewlekać sprawy odczytaniem całem zeznań wszystkich świadków, protokolarnie przesłuchanych, upraszam imieniem Obrony o podanie treści krótko, mianowicie czy popiera oskarżenie, czy przemawia przeciw temu. Прок. Zgadzam się. Пред. 122. Protokol Teofila Kowalskiego, wachmistrza żandarmeryi w Skałacie. Po wyborach miał mówić ks. N., że już polskie orły na cerkwiach poprzybijają. Наум. Mnie nawet na myśl nie mogło przyjść coś o polskich orłach. Ludzie sobie zmyślają bajki, osobliwie teraz, gdy nas poaresztowali, bo nie mogą pojąć właściwie, za co nas aresztowano. Пред. 123. Mendel Stöckel mydlarz. "Pożyczył ks. N. 500 złr. Ks. N. ma inwentarz wartości 4.000-5.000 złr. Прок. Na jaki cel ks. prob. pożyczył 500 złr., osobliwie, że to było we wrześniu lub październiku ? Наум. Potrzebowałem do gospodarstwa włożyć i na medyczne instrumenty dla syna — wreszcie rachunków zdawać nie potrzebuję. Прок. Во to było po zbiorach. Наум. Na to odpowiedziec nie moge. W gospodarstwie koni кilка zginie lub t. p. więc mając pożyczyć kilkadziesiąt złr., życzę od razu 500, chociaż nie jestem, żebym nie miał majątku, bo Bogu dzięki mam. Пред. 124. Jan Zabawczuk, sługa zajmuje się pasieką. U ks. Naunowicza goście nie nocują, tylko po lekarstwa przyjeżdżają. 125. Mojżesz Eichenkatz, nauczyciel szkół lud. był na posiedzeniu czytelni ruskiej, a ks. N. zachęcał go, by był członkiem. Stanisław Łamm tak samo. 126. Michał Włochowicz, ks. N. nie występywął przeciw Polakom, Szelingiewiczowi kazał wyjść z cerkwi. Wobec Polaków pochmurny, mówi po cichu. Przy wyborach krzyczy: „Поляки будуть вамъ кольцЪ на головахъ тесати." Tajemniczy i niedowierzający. Hаум. On jest moim przyjacielem, jest fundatorem cerkwi. On sam dał 300 złr., jego u siebie bardzo mile przyjmowałem, więc nie wiem co to jest, być może, że go ktoś podmówił do tego. Ja go znam jako człowieka uczciwego. Słaby człowiek podlega wpływom, więc nie dziwię się mu. Пред. 127. Leib Fränkel trafikant. Biłyk mówił, że ks. go wysyła po lustra do Poczajowa, a ja zaraz o tem staroście doniósł. Наум. То jest osobistość znana nadto; on był moim przeciwnikiem przy wyborach. Ja nigdy z nim nie mówiłem. Co do Biłyka, tom go wysyłał po te 4 obrazy, lecz później była szkoda i żona sama jeździła. Пред. 129. Antschel Lewites, szynkarz. Zieniewicz mówił, że ks. Naumowicz chciał się pożegnać, bo jedzie do cara moskiewskiego (веселость). Wojtko Popelar. U Lewitesa jakiś gospodarz opowiadały że ks. N. jedzie do Rossyi. Na przedstawienie zeznań Lewitesa: Ja wyznał szczera prawde. 118. Agaton Zieniewicz ze Skałata. Ks. Namowicz z kazalnicy prawił, byśmy się wiary trzymali jak Serbowie i że Rusini, a Serbowie to jedno, jak Serbów tak i Rusinów wyratują Moskale. Наум. Ja miałem jechać do Warszawy. Zieniewicz to przekręcił, bo jest to człowiek, który lubi wiele mówić, a był on już nawet kilka razy karany. Co do wiary tom powiedział, by się każdy trzymał silnie swej wiary, tak jak Serbowie, którzy nawet prześladowanie od Turków za wiarę cierpieli. Пред. 131. Hryćko Diduch, jeździł do Kijowa leczyć się na gościec. Żyd mi to poradził.

289

Drugi raz jeździłem na pogrzeb cara Aleksandra II., bo poczmistrz Stankowicz przeczytał mi, że car umarł, a mówiono także, że wielu jedzie i że zapłacą za to. Wziąłem z sobą 37 złr. a podroz kosztowała 34 złr. a 3 złr. na żywność. W Petorsburgu jakis mieszczanin dal mi stancyę i tam zagubiłem papiery. W policyi dano mi bilet i 2 ruble i to zgubiłem. Drugi raz dano mi bilet do Moskwy, gdzie byłem 4 dni. Tu dał mi urzędnik 12 r. na podróż do Warszawy, tu byłem dwa dni i ztąd pojechałem do domu. Ks. N. nie namawiał mię, właśnie zhańbił. W Moskwie ludzie dobrzy, dają za darmo jeść, pić (веселость), a w Warszawie zdzierają. 132. Bazyli Głowacki „Titularführer" żandarmeryi. Ks. N. rozdawał dzieciom książeczki i namawiał, by szły do cerkwi, bo ładniej tam się odprawia. Takie książeczki były: „Камень вЪры," „Молитва о пресв. ТроицЪ," „Посланникъ Исуса русскимъ дЪтямъ," ostatnia zakazana. Наум. Nie była potwierdzoną przez metropolitalny konsystorz, gdyż było tam, żeby dzieci do swojego nabożeństwa przyzwyczajali się. Ja zakazane miejsca czernidłem zasmarował, lub wytarł, mianowicie, gdzie było, żeby do kościoła nie chodziły, ale pan żandarm tego nie rozumiał. „Камень вЪры" potwierdzony przez konsystorz. Д-ръ Искр. Jabym prosił o skonstatowanie, czy on urządownie zabrał, czy nie urzędując? Пред. Tu jest, że jest „Titularführer," a gdzie — nie pisze. Protokół z urzędu pocztowego w Skałacie, jakie listy przychodziły i odchodziły. Korespondencye były z Hamburgiem, Tryestem, Lwowem, a 20. maja do ks. N. z Rossyi 48 frank. Наум. То musiała być prenumerata, bo często na „Naukę" do mnie przysyłają — a z Rossyi zawsze na franki liczą. Пред. 20. sierpnia z Wiednia 30 złr.; 26. października 22 złr. W 1881 r. 3. stycznia z Rossyi 100 fr. 12 klg. Наум. То jest na wszystkie 10 roczników „Nauki." Прок. 12 klgr ? Hayм. To nie moze byc, bo to byl tolko list. Пред. Ze Skałatu w 1881 5. stycznia do Warszawy do ks. Cybyka, 29. stycznia do Cybyka, 11. lutego do Żytomierza wołyńskiego. Наум. Przypominam sobie. Пред. 20. lutego Суbyk, 17. marca Naum., 18. marca Naum. do Warszawy, 20. września do Mezö-Laborez Hrabar. Наум. То może z pieniądzmi. Пpeд. Właśnie chciałem podnieść, że recepis na pieniądze z sierpnia. Прок. U р. Włodz. jest ten recepis do p. O. H. z września. Пред. То jest pierwsza korespondencja w sierpniu, ale była i druga, lecz nie wartościowa, ale rekomendowana z 20. września. Наум. Nie przypominam sobie żebym dwa razy pisał,......ale bic może. Пред. Ale 20. września syna nie było ? В. Наум. Ja nie byłem, ale mówiłem, by mi przysłano, więc przyjechawszy już zastałem. Пред. Ale to o cały miesiąc różnica. Наум. Ja nie przeczę, może być żem dwa razy pisał. Пред. 30. grudnia do Cybyka. W 1882 15. stycznia do Dobrzańskiego, właśnie podnoszę, bo p. Prokurator pytał się o list, o paszport. Наум. Może to nie odemnie. Ja nie mogę powiedzieć kiedy, bo nie wiem, kiedym pisał. 9. lutego wysłano mi, więc ja na 3 tygodnie miał. Прок. Czy był rekomendowany list z Petersburga do ks. Naum. Наум. Nie, ja nie dostałem żadnego listu z Petersburga. Пред. Ja konstatuję, że tu są 7. stycznia z Alseraju, 20. stycznia ze Lwowa, 31. stycznia z Brodów. Д-ръ Искр. Pytanie p. Prokuratora mogło wzbudzić podejrzenie, że dostał ks. jaki list z Petersburga. Пред. W pierwszych dniach stycznia urząd pocztowy z Krakowa donosi, że jest list, a w Skałacie go nie ma. В. Наум. Ze Skałatu mógł być inny list, np. p. Lisienieckiego, żona jest siostrą Cybyka. Наум. Więc może być, że to do niego, bo ja raz na dwa miesiące pisałem. Пред. 134. Iwan Sternik z Hniliczek. Podanie podpisałem u Malinowicza. O Rossyi Szpunder nie mówił, bo nam nigdzie nie może być lepiej jak tu. Myśl o prawosławiu od 9 lat istnieje. 135. Stefan Gerus, zastępca wójta. Szpunder czytał w gazecie, że wolno przechodzić na prawosławie. 136. Jan Bryniak. Komisya była godzinę czasu. 138. Szymon Baron, żandarm. Szpundera często w nocy w domu nie było. Bywał u księży okolicznych. 139. Hnat Zahorajko, wójt w Lisiczyńcach (przysięgał). Ks. N. bardzo dobry człowiek. Szpunder mówił, że naród ciemny, chce mu pomódz, ale to sprzeciwia się rządowi, więc cofa się. 140. Teodozya Faryna, prenumeruje "Wieniec" i "Pszczolke". Raz tak powiedzial... Прок. Prosiłbym opuścić, bo tyczy się drugiej osoby. Защита. Zgadzamy się.

290

Пред. 141. Стефанъ Качала изъ Фирлеева, парохъ въ Шельпакахъ. Бувъ я на комисіи, люде дуже опиралися и ажь другого дня навернулись, коли мы обЪцяли, що достанутъ сотрудника. Шпундеръ говоривъ, що о. Н. бувъ дуже гнЪвный и сказавъ : „Вы готовы Христа продати." Люде говорили, що гадку до того давъ гр. Делля Скаля. При концЪ пытавъ ктось, чи то може графу щось шкодити? Я кажу: „Що може шкодити, ту ходитъ o списанье, якесьте говорили." Вайнеръ въ ничо не мЪшався. У мене бувъ ПІпундеръ два разы, якъ мавъ продавати збоже. Я говоривъ: Не выступайте противъ о. Герасимовичу, бо онъ готовъ головою наложити. Люде гнЪвались за слово „шизма" и що ихъ поступокъ названо грЪшнымъ. Перерва въ 11 3/4 ч. Пред. 142. Hryć Wasieńczuk nie zeznaje nic ważnego. Piotr Weiner, nauczyciel w Szelpakach. Nie kazał zbierać 160 podpisów, o prawosławiu mowy nie było. 3aл. O православію не було мовы. Пред. 143. Michał Iwaszczuk Klimkowiec. Soję zawiózł do Szpundera. Nussim Goldapper: Kyryluk z Kopiarek mówił, jeżeli Hniliczki wygrają, to i Koziary przejdą. Шпунд. Я того не знаю. Jakim Kozak. Szpunder agitował i doręczył pismo. Д-ръ Искр. Czy czytano to pismo? Пpoк. Ja podpisałem i podałem między czytać się mające. Предс. 147. Dymitr Kubluk, diak ze Skoryk. Soja nie mówił, czego jedzie do Hniliczek, bo sekret. 148. Jan Rudawski, żandarm. List u Hłuszki czytał od ks. Naumowicza o jazdę do Poczajowa po obrazy. Szpunder miał powiedzieć : „Початокъ перехода на православіе маемъ отъ о. Наумовича, — я повиненъ бувъ самъ перейти, a за мною всЪ." Д-ръ Искp. Hnat Zahorajko zaprzeczył to. Предс. On powiada, że to domysł. 149. Eliasz Soczyński, pisarz z Koszlak. Załuski namawiał nazad do unii. Hłuszko mówił, że ks. Kaczała o hr. Delia Scalła źle do protokołu zapisał. 159. Odezwa Dyrekcyi gimn. w Czerniowcach. Uroczystość 30 letnia jubileuszu dyrektora Wolffa odbyła się 2. października 1881. 160. Anton Wojciechowski, teolog we Lwowie. Старался o заграничную стипендію, такъ якъ хотЪлъ ити на филозофію, писалъ къ о. Огоновскому, но ніякого не досталъ отъ него отвЪта. Oгoн. Ja o tych stypendyach wcale nicс nie wiem, tylko wiem, ze przed 4 laty brali. Предс. Emil Lewicki. Był słuchany w Stanisławowie i tutaj. Opisywał Halicz. Prawosławie jest obrządek gr. kat. Pod unickim nie rozumie naszego obrządku — papież głowa kościoła. Z jego artykułów tylko „Описъ Галича" w „Słowie". — O prawosławiu parafianom nie mówił. Прис. суд. Czy p. tak rozumiał prawosławie, jak on? Плoщ. Naturalnie, gdyż nie można rozumieć, bym propagował oderwanie od papieża. Te listy dostałem z prenumeratą i on wtedy zwrócił uwagę, bym podawał spis dzieł zagranicznych. Ja nie miałem związku, a zresztą do politycznej gazety nie nadawały się kościelne sprawy. „Описъ Галича" umieściłem. W początku roku nawet czytać nie mogę korespondencyj. Наум. U nas w religii wszędzie się powtarza „prawosławie" i tak: всЪхъ васъ православныхъ христіянъ и за вся православныя христіяне itp. Prawosławie jeszcze za imperatora Teodozya było, mianowicie, gdy był spór ikonokłastów, sekty, która nie przypuszczała obrazów. Był to jednak taki spór, który aż sobór rozstrzygł na korzyść obrazów, i którzy byli za obrazami, byli prawosławni, a przeciwnicy ikonoklaści, i my mamy na pamiątkę tego zwycięstwa szanowania obrazów pierwszą niedzielę postu, która się nazywa prawosławną i wszyscy, którzy uznają obrazy, nazywają się prawosławni. Więc my możemy nazywać się prawosławnymi w każdym razie, bo nasz prawosławny obrządek pochodzi od czczenia obrazów. Огон. U nas w liturgii wszędzie wspomina się „prawosławni," a nigdzie „unici." Предс. Kartka ołówkiem pisana u ks. Naumowicza znaleziona. Письма не показовали. O редакціи „Пролома" ничого не знаю, нигде не ходжу. 151. Włodzimierz Jankiewicz, gr. kat., koncepista policyjny. Ja zeszłego roku w początkach października przyjechałem do Lwowa i przystąpiłem do kasyna ruskiego, gdzie zastałem p. A. Dobrzańskiego, którego przedtem nie znałem. O politycznych kwestyach nigdy nie rozmawiałem. Pan A. Dobrzański rozmawiał o politycznych rzeczach językiem łamanym rossyjskim z naleciałościami słowackiemi, tak, że mnie rozumiejącego po rossyjsku raziło. Radca Decykiewicz mówił po niemiecku, a Hoterowski po polsku. Ich zawsze w kasynie przy kartach można było zastać. W listopadzie zrobił mi A. Dobrzański pierwszą wizytę, której nie oddałem. O tem, by był przewodnikiem jakiej partyi, nie wiem. O tem, że należał do stronnictwa "russkiсh,"

291

słyszałem, ale nie wiem, czy to prawda, to mi się zdaje. Sokołów był we Lwowie. Pytałem Markowa i ten mі mówił, że to profesor z Rossyi, który jeździł na kształcenie się, by zostać profesorem uniwersyteckim. Słyszałem raz cos o biskupie. W tymże czasie był inny człowiek, Palmów. Od Markowa dowiedziałem się. Płosaczanskiego znam od kilku lat jako redaktora. Byłem mniemania, że pobiorą subwencyę, ale tego mi nikt nie mówił. „Słowo" wychodzi w 700 egzemplarzach, a ma 400 prenumerantów, więc 6000 zł., a Szczerban mówił, że papier i druk wynosi 8000 zł. Uwzględniwszy, że prowadzi dom wygodny, a nadto po traktyerniach i kawiarniach łazi, więc musi pobierać subwencyę. Raz rozmawiałem z Markowein i wspomniałem, że musi pobierać subwencyę, lecz on nie dał odpowiedzi — zresztą nie wiem nic stanowczego. Ja nie sądziłem, że dostaje subwencyę od rządu rossyjskiego, tylko od patryotów ruskich, jak Cybyk, Lewicka. Pszeszłego roku dostałem „Mocковскія ВЪдомости," bo polskie dzienniki podniosły, że tam wyczytały, że rząd nie może tyle płacić. To bardzo źle usposobiło Płoszczańskiego, a Gierowski nawet mu wyrzucał, że podobne popisał głupstwa. Znam go jako twardego Rusina, który mówi, że Rusini w Galicyi są Rossyanami. Chodził Marków jeszcze ze mną do szkoły, gdzie już pisał małe wierszyki ruskie. 163. Honorata Krycińska. Ks. Naumowicz odbierał telegramy od dzieci i innych osób, niektóre krótkie, jak: „пріЪзджаю завтpa" itp. Нayм. To ja telegrafowałem ze Lwowa, aby konie wysłano. Предс. Анастазіа Михалевская изъ Бучача, кухарка y o. Огоновского. Никто тамъ не могъ ночовати, ани перебывати, бо о. О. имЪетъ 2 комнаты. 158. Landes-Präsident in Czernowitz. Mir. Dobrzański war hier nicht gemeldet. 166. ОтвЪтъ Ставропигійского Института що до принятія сына Шпундера до бурсы. 90. Dyrekcya telegraf. we Lwowie. Recepisy szkartowano. Do Skałatu 8 lut. ze Lwowa, a 4. z Wiednia. Zatrzymano z 31. Stycznia zawezwanie od Sembratowiсzą. Протоколы Павликова и Шведицкого. Д-ръ Луб. Jabym prosił o skonstatowanie, że p. A. Dobrzański lojalnie się wyrażał. Предс. Pawłików zeznał: „Ha собраніяхъ „Русскои Рады" выразился: покиньмо языковыи споры, нexaй кождый пишетъ, якъ хочетъ, лишь въ томъ соединЪмся, щобы нашь народъ подъ Австріею двигнути морально и матеріально. To samo ks. Szwedzicki. 168. Nota c. k. Prokuratoryi w Czerniowcach przesyła „Родимый Листокъ" ostatni rocznik, pisma wydawanego przez ks. Ogonowskiego i ocenia, że blisko 70 proc. tego pisma zapełniają u i ty kuły treści belletrystycznej, 27 proc. rozprawy historyczne, a 3 proc. miscelanea, w których są i wiadomości polityczne. Пpeдc. Następuje orzeczenie tłumacza sądowego p, Szydłowakiego o tem piśmie: treść belletrystyczna, ustępy polityczne, miscelanea, 11 stron zapisków literackich. Ryciny. 18 portretów; 6 należy do małoruskiego narodu, 10 do rossyjskiego. (Присяжныи судьи пересмотриваютъ). Pismo zdaje się wyznawać zasady polityczne zgodnie z „Prołomem." Pisze „russki," mieszając narodowość małoruską z russką. Д-ръ Искр. Co to jest i przez kogo? Пpeдc. Streszczenie przez pana Szydłowskiego na wniosek Prokuratoryi. Oгoн. Przyznaję się do znajomości języka rossyjskiego, którym nawet dobrze władam, jak również znam literaturę polską, ale muszę przyznać, że w takich sprawach, jak dzisiejsza, nigdy by m nie stawił się cenzorem polskiego pisma. Ten cenzorek nie ma pojęcia o literaturze, o świecie ruskim, a powiada, że pomieściłem 10 portretów rossyjakich autorów. Ja pomieściłem portrety mężów rossyjskich, ale niestety tylko 3, jakoto: Pipina, Sołtykowa, Turgeniewa. Taż to wybitni literaci. Turgeniew pisarz sławy światowej, — Sołtyków, pierwszy satyryk, — Pipin, który wydał literaturę ogólnosłowiańską. Nie wiem, kogoby on jeszcze zaliczył do tych rossyjskich mężów, może metropolitę, albo następcę tronu Rudolfa, których portrety także pomieściłem. Предс. Proszę raz na zawsze wstrzymać się od podobnych porównań, zakazuję panu stanowсzo. Oгoн. Proszę mi przebaczyć uchybienie, lecz doprawdy nie wiem, co jaz mówić na takie orzeczenie. Co do wyrazu russki, to dziwna, że nigdzie owe dwa ss nie wywołują takich protestów, jak w tem właśnie słowie. Pisownia i tego wyrazu, jak i innych: prusski, prasski, odesski oparta na etymologii. Pisałem tak, piszę i pisać będę. Że i tamci za granicą są także russcy, to za to chyba historyę należałoby pociągnąć do odpowiedzialności. Muszę przypomnieć, że jeszcze za czasów Jana III. Sobieskiego lwowski biskup Szumlański polecił swemu duchowieństwu, które sam nazwał „rossyjskiem," aby się tak jak rossyjskie duchowieństwo nosiło i wymalował na wzór popa prawosławnego z brodą. Pan przewodniczący pozwoli, oto tu jest portret Kostomarowa, historyka rossyjskiego, ale zarazem ruskiego. Tu jest: писавшого по мало- и пo великорусски, того труженнека на поли литературномъ. Proszę o skonstatowanie. Weźmy przedostatni numer, jest tu biografia Mordowcewa, który zajmuje ważne stanowisko w literaturze

292

małoruskiej. On pochodził z małoruskich kozaków i dał pierwszą książkę do druku w 1864, były to poezye na małoruskim języku, dalej szkice, podróże. Nie mówię „Гaлицко-русскій въ Швейцаріи" lecz „Галицкій Русинъ въ Швейцаріи." Dalej o artykule Głowackiego: „O odzieży Rusinów w Galicyi" (o одежЪ галицкихъ Русиновъ). Tu zabierają się do cenzury ludzie, którzy nie mają pojęcia, — na tej podstawie (съ волненіемъ) ja siedzę tutaj jako redaktor rossyjskiego pisma 6 miesięcy! Д-ръ Дул. Pan przewodniczący powiedział, że tylko treść będzie podawaną, a tu podaną jest krytyka, bo autor zastanawia się nad formami. Przypuśćmy, że p. sędzia śledczy i prokurator udali się do człowieka świadomego, przypuśćmy, że p. Szydłowski jakaś osobistość znana, kompetentna, jaki profesor, — otóż proszę o skonstatowanie, co to za osobistość ten p. Szydłowski, jakie on zajmuje stanowisko w literaturze, żeby jego stanowisko dało nam rękojmię o prawdziwości jego zdania. Oгoн. (не ставая съ мЪста). Powiada cenzor, że ja nazywam tamtych ruskimi i siebie. Oczewista, ja ich tak nazywam, jak się sami nazywają. Że nasza narodowość nazywa się ruską, więc za to cały naród trzebaby pociągnąć do odpowiedzialności. Powiedział cenzor o Gogolu, że jest Rossyaninem, a Danilewski i Gogol Małorusini. Na podstawie takiej arcyznakomitej relacyi ja tutaj stoję, a „Родимый Листокъ" „panslavistisches Blatt." Gdyby pan prokurator miał świadectwo o mnie od Dyrekcyi policyi, toby miał najlepszą podstawę do oskarżenia, a tu... Za moją lojalność powinna prokuratorya postarać się dla mnie o order... Предс. Proszę pana raz jeszcze wystrzegać się niestosownych uwag. Oгoн. Przy największem umiarkowaniu nie można nie wybuchnąć. Proszę mi darować jako człowiekowi, bo już nie mogę wytrzymać moich krzywd. Jestem człowiekiem, mogę uchybić. Предс. (къ д-ру ДулембЪ) To jest przez Szydłowskiego, zaprzysiężonego tłumacza języka rossyjskiego. Oгoн. Który nie ma pojęcia... Предс. Zakazałem panu mówić! Oгoн. Cofam moje słowo. Пpок. Jabym prosił zarządzić odczytanie dalszej części sprawozdania, odnoszącego się do "Р. Л." by była całość, tem bardziej, iż wykaże onno nam tendenсyę pisma ks. Ogonowskiego. Д-ръ Луб. Ponieważ wiadomo, że p. Szydłowski posiada znajomość rossyjskiego języka, a nie ma studyum literatury, bo będąc auskultantem, takich autorów, jacy są znani w całej Europie, a nawet w całym świecie, jak Turgeniew, nie zna, nie jest więc powołany do krytyki, bo nie ma do tego wiadomości i nie jest zaprzysiężonym krytykiem, a w takich sprawach mają tylko zdanie znawcy zaprzysiężeni w kierunku, w jakim ma być wydawane zdanie, więc prosiłbym od dalszego czytania odstąpić. Д-ръ Дyл. Ja się sprzeciwiam także, bo dotąd myślałem, ze o treść chodzi, tom nic nie mówił, a gdy p. Szydłowski siadł na konia krytyki, musimy się temu sprzeciwić, bo ten akt nie daje gwaraucyi o prawdziwości krytyki. C. k. auskultant może być wykształcony, ale tutaj nie kompetentny. Zdanie prof. uniwersytetu miałoby tutaj miejsce. Пpок. Ja pozostaję przy poprzednim wniosku dla tego, że nie tylko w akcie oskarżenia podałem, ale nadto są to alegata odezwy. Ja główny nacisk kładę, by dowiedzieć się o treści „P. Л." nic więcej. Nie czytano całego rocznika, bo nie możliwe. Ocena, azali jest w duchu panslawistycznym, należy do Trybunału i ławy przysięgłych. Zresztą pozostaje ta wolne pole i dla szan. obrony i dla oskarżenia. Д-ръ Иcкp. Ja popieram wniosek kolegów, by nie czytano i na wypadek, gdyby Wysoki Trybunał myśl główną przez p. prokuratora podaną uważał za ważną, to uważałbym za stosowne, by oddać do roztrzęśnienia znawcy, lecz nie auskultantowi, który jest zaprzysiężonym tłumaczem, lecz takiemu mężowi, jak np. prof. Małecki. Трибуналъ удаляется для принятія рЪшенія. Предс. Trybunał uchwalił, żeby ze sprawozdania tego odczytać same artykuły z pominięciem wszelkich wywodów, które i tak do stron należą. ЗасЪданіе закрыто въ 2. часа 35 минутъ пополудня.

" Стенографическiй отчетъ изъ судовой росправы по дЪлу Ольги Грабарь и товарищей."
Украинские Страницы, http://www.ukrstor.com/ История национального движения Украины 1800-1920ые годы